पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ५. सू - ११. ] दीपिका सहितम्. ५५३
( २ ) एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च ।
खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ (मु०
२-१-३.) इत्यादि च ।
( ३ ) कर्ता सर्वस्य वै विष्णुः एक एव न संशयः ।
इतरेषां तु सत्ताद्या यत एव तदाज्ञया॥ इति भविष्य
त्पुराणे ।
( ४ ) वामने च—
( २ ) 'तदपोऽसृजत' (छां. ६-२-३.) इति श्रुतेरब्मात्रस्य ब्रह्मजातत्वे
ऽपि वाय्वादेः सर्वस्य ब्रह्मजातत्वं कुतः ? इदं सर्वमित्यस्य च सामा
न्यरूपत्वादित्यतः श्रुत्यन्तरमाह-एतस्मादिति ॥ 'एतस्मात्' परब्रह्मणो
मुख्यप्राणो मुख्यवायुर्जायते । 'मनस्सर्वेन्द्रियाणि च' जडचेतनोभय
रूपाणि जायन्ते। एवं 'खं' आकाशं भूतवायुः तेज आपः 'विश्वस्य धारि
णी' पृथिवी च जायत इत्यर्थः । पृथिवीनिष्ठं विश्वधारकत्वमपीश्वरा
जातमिति दर्शयितुं विश्वस्य धारिणीत्युक्तम् । इत्यादिचेत्यस्य ब्रह्म
णोऽब्बादिसृष्टिरित्याहेति पूर्वेणान्वयः । चः पूर्वश्रुतिसमुच्चये । यद्यपी
यं श्रुतिः पूर्वाधिकरण एवोदाहर्तव्या तेजसो ब्रह्मजातत्वस्याप्यत्रैवो
क्तेः । तथाऽप्यधिकरणद्वयार्थसाधकत्वेन तदन्त एवोपन्यासो यु
क्तः। अत एव भाष्यकृतां तेजःपदस्याप्यप्पद्वदन्योपलक्षकत्वसम्भवे
ऽपि पूर्वत्र तेजआद्यपीत्यनुक्त्वाऽत्रैवाबादीत्युक्तम् ॥
( ३ ) ननूदाहृतश्रुतिविरोधादितरमात्रजनकत्वानुपपत्तावपि 'वा
योरग्निः, अग्नेरापः' इति सयुक्तिकश्रुतिबलाद्विष्णोरिवेतरषामपि जन
कत्वं किं न स्यादित्यतः शक्त्यभावादित्याह—कर्तेति ॥ विष्णुरेव स
र्वस्य जगतो मुख्यः 'कर्ता' कारणं वै । कुतो ? यत 'इतरेषां' वाय्वा
दीनां 'सत्ताद्याः' सत्ताप्रतीतिशक्तयः 'तदाज्ञया' तस्य विष्णोः आ
ज्ञामात्रेणैव भवन्त्यत इत्यर्थः । तुशब्दो विशेषार्थः । यद्यपीयं स्मृतिर
पि पूर्वत्रैवोपन्यसनीया, अतिव्याप्तिनिरासस्य तत्रापि साम्यात् । त
थाऽप्यौचित्यादधिकरणद्वयान्त एवोपन्यस्ता । पुराणे इत्यस्य ब्रह्मण
एव अबादिसृष्टिरित्युक्तमिति सावधारणवाक्येनान्वयः ॥
( ४ ) तर्हि विमताः आपस्तेजसो जायन्ते अप्त्वात्, स्वेदादिवदि
ति युक्त्युपेता 'अग्नेरापः' इति श्रुतिः कथमुपपद्यत इत्यतो विशेषप्र
माणमाह—वामनेचेति ॥ यद्यपि विष्णुः 'एकः' अन्यानपेक्ष एवाबा
७०