पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ७, सू - १३. ] दीपिकामहितम्. ५६१
युवेऽस्तु देवः । ' य इदं सर्वं विलापयति स हरिः परः
मोक्षस्य प्रसादसाध्यत्वे लिङ्गं भगवत्प्रसादेन तद्दर्शनाभावे च ज्ञापय-
ति-दृष्ट्वैव तं मुच्यत इति । मोक्षस्य दर्शनसाध्यत्वश्रवणात्प्रसादाद्द-
र्शनं दर्शनान्मोक्ष इत्यवश्यमङ्गीकार्यत्वादिति टीकावचनमुक्तार्थानु-
कूलम् । परिपाककाल इत्येतदधिकरणीयटीकापदस्योपासनाजनितप्र-
सादाद्दर्शने जाते सति प्रारब्धकर्मावसाने सतीति चार्थः । यथोक्तं त-
तत्त्वप्रदीपे-तस्य विष्णोरभिध्यानाद्विश्वमायान्निवृत्तिः कुतः जाता ।
तस्मिन्नेव मनोयोजनाद्भूयस्तत्त्वभावनया चान्ते परोक्षज्ञाने जा-
ते विश्वबन्धकमायान्निवृत्तिद्वारको मोक्षो भवतीति । उक्तं च सुधा-
याम्-अस्यापरोक्षज्ञाने जाते अन्ते कर्मक्षयान्ते इति । अत्र मायाश-
ब्देन मायाऽविद्याप्रकृतिरित्यादिशब्दाभिधेयमनाद्येव किमपि द्रव्यम-
ङ्गीकरणीयमिति सुधोक्तेः,
अजे द्वे प्रकृती दुष्टे नृषु प्रातिस्विकं स्थिते ।
स्वगुणाच्छादिका त्वेका परमाच्छादिका परा ॥
स्वगुणाच्छादिकां हत्वा परमाच्छादिकां परः ।
व्याघुष्य मोक्षपदवीं ददाति पुरुषोत्तमः ॥
इति स्मृतिसिद्धे द्विरूपे दुष्टप्रकृती गृहीते । तयोर्दुष्टत्वं च स एवे-
श्वरः स्वप्रकाशमपि स्वरूपचैतन्यं स्वाधिष्ठानलब्धपरिणाममहद-
हङ्कारादिप्रकृत्यंशैः संयोज्याविद्यमानमेवास्य कर्तृत्वदि स्वातन्त्र्यादि
प्रदर्श्य रागाद्युत्पादनद्वारा दुःखमनुभावयतीति सुधोक्तरीत्या जीव-
स्य दुष्टत्वसम्पादकत्वात्, 'अजामजितदोषामगृहीतगुणाम्' इति व-
चनाच्च सिद्धम् । जडप्रकृतेर्बन्धकत्वं चित्प्रकृतिद्वारा, चित्प्रकृतेर्बन्धक-
त्वं तु 'दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया' इति स्मृतिसिद्धम् । ए-
षा तु अस्य मोहिका इति व्याख्यानात् अन्यप्रकृतिद्वयमप्यस्ति, तच्च
'अथान्ये प्रकृती दुष्टे' इत्यादिवचनात्सिद्धं, दुष्टत्वमपि अत एव तयोः
सिद्ध्यति । अनादिप्रकृतेः कीदृशो विनाश इति चेत्सुधोक्तरीत्या स्वरू-
पप्रध्वंस एवेति गृहाण । न च दुष्टप्रकृत्योरुभयोः स्वरूपेण निवृत्त्य-
भ्युपगमे श्रुतिगीतातात्पर्याहृतश्रुतौ हन द्रावयेत्युक्तिविरोधः, स्मृताव-
पि व्याघुष्येत्युक्तिविरोधश्चेति वाच्यम् । व्याघुष्येत्यस्य निहृत्येत्यर्था-
भ्युपगमात् । प्रथमं द्रावय पश्चाद्धनेत्यर्थसम्भवाच्च । श्रुतौ विश्वश
७२