पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

३१८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ]
इति सूच्यते हि ॥ ३४ ॥
(५) सू-ॐ ॥ क्षत्रियत्वावगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात्॥ॐ॥३५॥
षः किमर्थ इति चेत्-न, श्रुतौ शूद्रेतिवक्तव्यत्वेऽपि शोकाधिक्यज्ञापना-
र्थं शूद्रेति ऊकाररूपो यो दीर्घस्वरः श्रुतः तदर्थव्यक्त्यर्थत्वात् । न च शू-
गद्रेतिवक्तव्ये श्रुतौ शूद्रेत्युक्तिः कथमिति वाच्यम् । 'तस्माद्रुग्द्रावणात्
रुद्रः' ( ) इति श्रुतौ गकारस्य दकारादेशेन यथाप्रयोगस्त-
थोपपत्तेः । अतएव तत्त्वप्रदीपे तृतीयस्य तृतीयोऽतिशयार्थत्वादित्युक्त-
म् । 'रुजं द्रावयते' इति श्रुताविवोपपत्तेश्च । अनेन—शुचा 'आद्रव-
णात्' रैक्वं प्रति शीघ्रगमनादेव निमित्तादस्य पौत्रायणस्य शूद्रत्वं शू-
द्रेति सम्बोधितत्वम्, न तु वर्णावरत्वात् । शुक शोकश्चास्य तदनाद-
रश्रवणादासीत् । तदिति श्रुत्युक्तपरामर्शः । क्रियाकर्तृभावषष्ठ्यर्थः ।
तथा च 'तस्य अनादरश्रवणात्' हंसकृतानादरश्रवणात् इत्यर्थः । त-
त्त्वप्रदीपरीत्या तस्माद्धंसात् स्वानादरश्रवणादित्यर्थः । मध्यमपदलो-
पी समास इति केचित् । ननु श्रुतानादरस्यापि कुतः शोकोत्पत्तिर्ज्ञा-
यते, परबुद्धेः शोकपदोक्तदुःखानुभवस्य अप्रत्यक्षत्वादित्यत उक्तं—
सूच्यते हीति । 'हि' यस्मात् 'सह' इति वाक्यार्थानुपपत्त्या ज्ञातेन
तद्व्यग्रमनस्कत्वाख्य कार्येण तत्कारणं शुगस्य 'सूच्यते' ज्ञायते । त-
स्मात् अतो न शूद्रेति सम्बोधनं शूद्रस्य वेदाधिकारे लिङ्गमिति नैत-
द्वलाच्छूद्रस्य वेदविद्याधिकार इति भावः इति सूत्रार्थ उक्तो भवति॥
(५) ननु शूद्रशब्दोऽयं कुतो यौगिकोऽङ्गीक्रियते, रूढार्थ एव
किं न स्यात् । योगरूढ्योर्मध्ये रूढेरेव प्राबल्यात् । तथा च पौत्राय-
णनिदर्शनेनैव शूद्रस्य वेदविद्याधिकारसिद्धिरित्याशङ्कां परिहरत्सूत्र-
मुपन्यस्य व्याचष्टे—क्षत्रियत्वेति॥ अत्र 'अयम्' इत्यतः प्राक् 'उत्त-
रत्र' इति सौत्रपदं सम्बन्धनीयम् । श्रुतेनेति शेषः । तथा च उत्तरत्र
रैक्वं प्रति पौत्रायणस्य आद्रवणात्, उत्तरत्र तत्प्रतिपादनानन्तरम् ।
यद्वा—शूद्रशब्देन सम्बोधनात् उत्तरत्र 'अयमश्वतरी रथः' इति श्रु-
तेनेत्यर्थः । पौत्रायणेन दीयमानस्य रथस्य अन्यदीयत्वशङ्कानिरासा-
य सूत्रे चैत्ररथेनेति भावप्रधानपदं प्रयुक्तम् । अन्यथा चित्ररथेनेत्ये-
वावक्ष्यत् । तत्र चित्रश्चासौ रथश्च चित्ररथः तस्यार्थं चैत्ररथ इति वि-
ग्रहमभिप्रेत्य प्रत्ययार्थं प्रदर्शयन् तद्व्याचष्टे—चित्ररथसम्बन्धित्वेने-
ति । स्वाभाविकचित्ररथसम्बन्धित्वेनेत्यर्थः । अत्र रथमात्रमेव लिङ्गं,

[ अधि - ९, सू - ३५. ] दीपिकासहितम्. ३१९
‘ अयमश्वतरी रथः ’ इति चित्ररथसम्बन्धित्वेन लि
ङ्गेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वावगतेश्च ।
( ६ ) रथस्त्वश्वतरीयुक्तश्चित्र इत्यभिधीयते ।
इति ब्राह्मे ।
चित्रपदं तु स्वरूपकथनार्थम् । यद्वा — अपूर्वरथयोगेन क्षत्रियत्वस
म्भावनार्थं तत्पदम् । अथवा यदां रथित्वेनैव क्षत्रियत्वस्य निश्चयः,
तदा सुतरां चित्ररथित्वेनेति सूचनार्थं तत्पदम् । यद्यपि ‘ अयमश्व
तरीरथः ’ इत्यत्र चित्ररथमात्रश्रवणेऽपि न तत्सम्बन्धोऽस्य श्रूयते ।
तथापि तत्पूर्ववाक्ये ‘ हारेत्वा तवैव ’ इति षष्ठ्या इत्वाशब्दार्थरथस
म्बन्धो गम्यत इति तस्याश्च रथसम्बन्धे श्रुतिरूपत्वात् युक्तमुक्तम् ।
चित्रो रथो यस्येति चित्ररथस्तस्य भावः चैत्ररथस्तेनेति व्याख्या
नं तु भावेऽण् प्रत्ययस्य कल्प्यत्वात् श्रुतिभाष्यविरुद्धत्वाच्च अयुक्तम् ।
न च चैत्ररथेनेति सम्बन्धोक्तिमात्रेण कथमन्यदीयत्वशङ्कानिरास इ
ति वाच्यम् । स्वतः प्राप्ततदीयत्वे बाधकाभावे तदीयत्वस्यैव स्वाभा
विकत्वसम्भवे नैमित्तिकग्रहणायोगात् । ‘ स्वत्वाभावे धनायोगात् ’
इत्यादिन्यायप्राप्तत्वात् । रथेन लिङ्गादित्यनयोस्सामानाधिकरण्याय
लिङ्गादिति पञ्चमीं व्यत्ययेन व्याचष्टे—लिङ्गेनेति । पौत्रायणस्येत्ये
तत् अस्येत्यनुवृत्तपदस्य अर्थकथनम् । क्षत्रियत्वावगतेरित्यस्य शु
चाऽऽद्रवणादेवाऽस्य शूद्रत्वं न तु रूढ्येति पूर्वेणान्वयः । चशब्दो लि
ङ्गेनचेति सम्बध्यते । तेन ‘ बहुदायी ’ इत्यादिवाक्यशेषोक्तं लिङ्गं
समुच्चीयते । लिङ्गस्य श्रुतितश्चरमत्वेन अनेकत्वेन च प्राबल्य सूचना
य वा चशब्दः । एवं सूत्रेऽपि चशब्दो भिन्नक्रमः उक्तप्रयोजनकश्च ।
एवं च रूढेरेव प्राबल्येऽप्यत्र श्रुतानेकलङ्गरूपबाधकात् शूद्रशब्दस्य
योगवृत्त्यङ्गीकार एव युक्त इति भावः । ‘ गर्दभादश्वायां जाता अश्व
तर्यः ’ इति तत्त्वप्रदीपे । ‘ गर्दभीषु अश्वैर्जाता अश्वतर्यः ’ इति व्यास
तीर्थीये । तद्युक्तो रथः अश्वतरीरथः तवदक्षिणात्वेन वर्तते इत्यर्थः ।
रैक्वं प्रति पौत्रायणवाक्यमेतत् ॥
( ६ ) ननु श्रुतावश्वतरीरथशब्दप्रयोगात् सूत्रेऽपि तथैव प्रयोक्त
व्ये कथं सूत्रकृत् चित्ररथशब्दं प्रयुङ्क्तेत्याशङ्क्य उभयोरर्थैक्यान्न वि
संवाद इत्याशयेन तन्नाभिधानमाह—रथ इति ॥ तुशब्दो विशेषार्थो
ऽवधारणे वा । अश्वतरीयुक्त एवेति सम्बध्यते । अत्र रथ इति वा

३२० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ]
(७) यत्र वेदो रथस्तत्र न वेदो यत्र नो रथः ।
इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ ३५ ॥
स्तत्वविशेषोक्तिरेव, न तु रथत्वस्यापि शक्यकोटिप्रवेशः । तथा च
सूत्रे रथत्वप्रकारकबोधाय रथशब्दप्रयोग इति न तद्वैयर्थ्यमिति ध्ये
यम् । इति ब्राह्मे उक्तत्वात् न श्रुतिसूत्रयोर्वैरूप्यमित्युपस्कारेणान्वयः॥
(७) एवं साक्षादेव स्वाभाविकरथेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वं प्रसाधि
तम् । स्वाभाविकरथित्वेऽप्यस्य वर्णावरत्वं किं न स्यादित्यप्रयोजकत्व
माशङ्क्य मैवं-आगन्तुकस्यापि रथस्य वेदं विनाऽयोगात् 'वेदस्य च
संस्कारेति वक्ष्यमाणन्यायेन शूद्रेऽयोगात्' रथमात्रेण वेदानुमानद्वारा
पौत्रायणस्य शूद्रत्वाभावसिद्धेरित्याशयेन रथेन वेदानुमाने व्यभिचा
र शङ्कापरिहाराय आगमेनोभयव्याप्तिं दर्शयति- यत्रेति ॥ 'तत्र' त
त्रैवेत्यर्थः। तेन यत्र वह्निः तत्रैवधूम इत्यादाविव वेदस्य व्यापकताला
भः । अतएव व्यतिरेकप्रदर्शकांशे न वेद इति वेदाभावस्य प्रथममु
क्तिः। स्मृतौ रथशब्देन आगन्तुकस्वाभाविकसाधारणरथमात्रस्य वि
वक्षितत्वात्, समव्याप्त्यभिप्रायेण वा यत्र वेद इत्युक्तिः। अतएव टी
कायां 'रथस्य वेदाविनाभावात्' इति रथस्य व्याप्यत्वमुक्त्वा 'वै
दिकत्वमात्रे विद्यमानंरथित्वम्' इत्यनेन तस्य व्यापकत्वमुक्तम् ।
वस्तुतस्तु-यत्ररथस्तत्रवेद इति योजनायां नानुपपत्तिः । तथा च
अनेन व्याप्तिनिश्चयात् न व्यभिचारशङ्केति यादृशतादृशरथमात्रेण
वेदानुमानद्वारा शूद्रत्वाभावानिश्चयान्न पौत्रायणस्य वेदबाह्यवर्णी
वरत्वं शङ्क्यमिति भावः । एतेन पूर्वपक्षिणा शूद्रेऽपि वेदाङ्गीकारान्न ते
न शूद्रत्वाभावसाधनं युक्तमितिनिरस्तम्, तस्योत्तरसूत्रे निराकरिष्य
माणत्वात् । न च ब्राह्मणादिसाधारणरथित्वेनास्य वैदिकत्वनिश्चये
ऽपि तद्द्वारा अशूद्रत्वसिद्धावपि कथं क्षत्रियत्वनिश्चय इति वाच्यम् ।
रथित्वमात्रस्य वैदिकत्वव्याप्तत्वोक्त्या स्वाभाविकरथित्वस्य वैदिक
विशेषक्षत्रियत्वव्याप्तत्वेनापि स्मृत्यभिप्रेतत्वात् । तस्य च कादाचित्क
रथवति ब्राह्मणादावभावान्तेन साक्षादेव क्षत्रियत्वनिश्चयोपपत्तिः। न
च 'अपलायनं च शूद्रस्य' इत्यनेन प्राप्तयोधृत्वान्यथानुपपत्त्या शूद्र
स्य रथित्वप्रतीतेस्तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् । अपलायनेन योद्धृ
त्वस्य पदातितयोपपत्त्या रथित्वानाक्षेपकत्वात् । ब्रह्मवैवर्ते इत्यस्य
उक्तत्वादित्यध्याहारेण नासौ शूद्र इत्यनेनान्वय इति ज्ञायत इति

[ अधि - ९. सू - ३६. ] दीपिकासहितम्. ३२१
( ८ ) सू—ॐ ॥ संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च ॥ॐ॥३६॥
‘ अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयीत ’ (
) इत्यध्यापनार्थं संस्कारपरामर्शात् ।
शेषः अनेन—‘ आद्रवणात्’ सम्बोधनाद्वा ‘ उत्तरत्र ’ ‘ अयमश्वतरी
रथः ’ ( छां. ४-२-२. ) इतिश्रुतेन ‘ चैत्ररथेन लिङ्गात् ’ लिङ्गेन स्वा
भाविकरथेन लिङ्गेन बहुदायित्वादिलिङ्गेन चास्य पौत्रायणस्य क्षत्रि
यत्वावगतेः। अस्मात् बाधकात्तादाद्रवणनिमित्तादेवास्य शूद्रत्वम्,
न तु जात्याऽसौ शूद्रः । तथा रथेन वेदनिश्चयाच्च नासौ शूद्र इति
सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
( ८ ) यदुक्तं रथित्वलिङ्गेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वावगमात्, न त
ल्लिङ्गेन शूद्रस्य वेदाधिकारसिद्धिरिति । न तद्युक्तं—शूद्रस्यापि र
थित्वसम्भवात् । न च रथस्य वेदव्याप्यत्वाच्छूद्रे च तदभावाद्रथ
स्याप्यभाव इति वाच्यम् । शूद्रेऽपि वेदाधिकाराङ्गीकारादित्याशङ्कां
परिहरत्सूत्रमुपन्यस्यति—संस्कारेति ॥ अत्र ‘अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपन
यीत् । तमध्यापयीत’ इति श्रुतौ ब्राह्मणस्यैवाध्ययने उपनयनापेक्षा,
नान्येषामित्याशङ्कापरिहाराय प्रवृत्तं संस्कारपरामर्शादित्यंशं व्याच
ष्टे—अष्टवर्षमिति । उपनयीतेत्यनन्तरं इत्युपनयनमुक्त्वेति शेषः।‘तं’
उपनीतं माणवकमात्मन आचार्यकरणकामोऽध्यापयीतेत्यर्थः । इतिश
ब्दानन्तरं श्रुताविति शेषः। ‘ अन्यार्थवचनं परामर्शः ’ इत्याशयेन प
रामर्शपदं व्याचष्टे—अध्ययनार्थमिति । अध्ययनाङ्गतयेत्यर्थः । अध्या
पनवाक्यस्यापि ‘स्वाध्यायोऽध्येतव्यः’ (तै.आ.२-१५-१.) इति श्रुत्यनुरो
धेन जीविकार्थोऽध्ययनविधिपरत्वादिति भावः। ‘संस्कारपरामर्शात् ’
उपनयनाख्यसंस्कारमात्रवचनादित्यर्थः । तच्छब्देनेति शेषः। न तु ब्रा
ह्मणपरामर्श इतिमात्रशब्दार्थः। तथा च नोक्तशङ्कावकाश इति भावः।
केचित्तु-श्रुतिगतब्राह्मणशब्दोऽत्र ब्रह्मज्ञानयोग्यत्रैवर्णिकपर इत्याहुः ।
तच्चिन्त्यम्, शङ्कासमाधानाननुगुणत्वात्। कुत एवं कल्प्यत इत्यतः स्मृ
तावप्युपनयनाख्यद्वितीयजन्मवत एव सारण्यकवेदाध्ययनविधानादि
त्याशयेन सूत्रे भाष्ये च ‘ वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्म
ना ’ इति स्मृतिसमुच्चयार्थकश्चशब्दः प्रायोजि । सः परामर्शादित्यने
नान्वेति। परामर्शाच्चेत्यनन्तरं अध्ययनस्य संस्कारसापेक्षत्वावगमादि
ति शेषः ॥
४१

३२२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ]
(९) ‘नाग्निर्न यज्ञो न क्रिया संस्कारो न व्रतानि शूद्रस्य’
इति पैङ्गिश्रुतौ संस्काराभावाभिलापाच्च ।
(१०) उत्तमस्त्रीणां तु न शूद्रवत् । ‘स पत्नीं मे पराधम’
इत्यादिष्वधिकारदर्शनात् ।
(११) संस्काराभावेनाभावस्तु सामान्येन ॥
(९) नन्वस्त्वध्ययनस्य उपनयनसंस्कारसापेक्षत्वं, तथापि न शू-
द्रस्य वेदाध्ययनाभावसिद्धिः । शूद्रस्यापि संस्कारसम्भवादित्यतः
प्रवृत्तं ‘तदभावाभिलापात्’ इति सूत्रखण्डं व्याचष्टे—नाग्निरिति ।
‘अभिलापात्’ अभिधानादिति । अस्य सूत्रे अध्याहृतेन ‘न शूद्रस्य
वेदाधिकारो, न वा तदविनाभूतं रथित्वम्’ इति साध्येनान्वयः । ‘अ-
ग्निः’ श्रौतः स्मार्तश्च । ‘यज्ञः’ अग्निहोत्रादिः, दैवपित्र्यादियज्ञो वा ।
‘क्रिया’ सन्ध्यावन्दनादिरूपा, उत्तरक्रिया वा । संस्कार उपनयना-
दिः । ‘व्रतानि’ कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि ॥
(१०) नन्वेवं संस्काराभावेन वेदानधिकारश्चेदुत्तमस्त्रीणामपि त-
त्प्रसङ्गः । संस्काराभावेऽपि तासामधिकारे शूद्रस्यापि तत्प्राप्तिरित्य-
त आह—उत्तमैति ॥ तुशब्दो वेदद्रष्टृत्वाख्यविशेषद्योतकः। ‘संस्कारा-
भावेनाभावः’ इत्याकृष्यते। अधिकारस्येति शेषः । उत्तमानां स्त्रिय इति
विग्रहः, कर्मधारयो वा । तथा च शची यमी-ऊर्वश्याद्युत्तमस्त्रीणां शू-
द्रवन्न संस्काराभावेन वेदविद्याधिकारस्याभावो वक्तव्यः। कुतः? ‘सप-
त्नीं मे पराधम’ (मंत्रप्रश्न.१-१६.) इत्यादिविद्यासु तासां तद्दृष्टत्वेन अ-
धिकारदर्शनादिति योजना । अत्र ‘सपत्नीम्’ इति प्रतीकग्रहणेन ‘स-
पत्नी मे पराधम’’ पतिं मे केवलं कुरु, उत्तराऽहममुत्तरेदुत्तर उत्तरा-
भ्यः’ इति समग्रवाक्या गृह्यते। शचीवाक्यमिदम् । हे भगवन् ‘मे
सपत्नीं’ मदन्यां मत्पतिपाणिगृहीतीं ‘पराधम’ पराणुद् । मम पतिं
‘केवलं’ मय्येवासक्तं कुरु । ‘अहमुत्तराभ्यः’ सौन्दर्येणोत्कृष्टाभ्यः
मदन्तराभ्यो वा स्त्रीभ्यः ‘उत्तरा’ उत्कृष्टा सती ‘उत्तरेत्’ प्रियोत्त-
मैव ‘उत्तरे’ सपत्नीक्लेशादुत्तरेयमिति धुल्यर्थः । आदिपदेन ‘उदतीं
पश्यवः सोम एकेभ्यः पवते, ( ) उद्वसौ सूर्यो अगात्’
(ऋ.१०-१५९-१०) इत्यादि देवमातृयमीपौलोम्यादिदृष्टानां ग्रहणम् ॥
(११) तर्हि संस्काराभावहेतोरुत्तमस्त्रीषु व्यभिचारस्स्यादित्यत
आह—संस्कारेति ॥ अभावो वेदाधिकारस्य । तुशब्दः पूर्वोक्तन्याय-

:
It has च्छ with an e-matra: च्छे!
Is there a ra-phala?
Look at the foot of छ: it's just the loop of छ!
Wait, look at the top: it's just an e-matra!
So it is च्छेदः!
Wait, च्छेदः?!
Wait, why च्छेदः कृत्स्न इति स्मृतेश्चास्य?
Wait, is it च्छेदः कृत्स्न?
Wait! Could it be:
'शूद्रः'?
Wait, let's search: "कृत्स्न इति स्मृतेः" or "शूद्रः ... कृत्स्न"?
Wait! What smriti is:
"...छेदः कृत्स्न इति स्मृतेः"?
Could it be: "शूद्रस्य वेदच्छेदः"? "कर्णयोः तप्तत्रपुजतुपरिपूर्णम्... जिह्वाच्छेदः... शरीरभेदः..."!
Gautama Dharma Sutra 12.4-6:
"अथ हास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणम् ।
उदाहरणे जिह्वाच्छेदः ।
धारणे शरीरभेदः ॥"
JIHVA-CHHEDAH!
YES! GAUTAMA DHARMA SUTRA:
"उदाहरणे जिह्वाच्छेदः धारणे शरीरभेदः"!

३२४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ]
( १३ ) सू—ॐ ॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ॐ ॥ ३७ ॥
'नाहमेतद्वेद भो यद्गोत्रोयमस्मि' ( छा. ४-४. ) इ-
तिसत्यवचनेन सत्यकामस्य शूद्रत्वाभावनिर्धारणे
हारिद्रुमतस्य 'नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति' (छा.४-४.)
( १३ ) ननु शूद्रे संस्काराभावेन वेदविद्याधिकाराभावोक्तिरनुपप-
न्ना । 'शूद्रं नोपनयेत' इति निषेधाभावेन तस्यापि संस्कारसम्भ-
वात् । 'नाग्निर्न यज्ञः' इति श्रुतौ तु शूद्रस्य संस्काराभाव एवोच्यते
न तु असौ न कार्य इति निषिध्यते । अतो न तद्विरोधोपीत्याशङ्कां प-
रिहरत्सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे—तदभावेति ॥ 'इति सत्यवचनेन' वा-
ङ्मनसयोरेकरूपयथार्थवचनेन तज्ज्ञापितेनार्जवेनेति यावत् । 'सत्य-
कामस्य' तदाख्यस्य ऋषेः एतच्च पूर्वत्रोत्तरत्र च सम्बध्यते । 'सत्यव-
चनेन सत्यकामस्य' इत्यादिना सूत्रे तच्छब्दो व्यस्तः अनेकविभक्तिकः
बुद्ध्या विविच्योपवर्तते इत्युक्तं भवति । शूद्रत्वाभावनिर्धारणे चेत्यस्य
नैतदब्राह्मण इत्यनेन सम्बन्धः । चोऽवधारणे । श्रुतावब्राह्मणमात्रस्य अ-
नुपनयनाभिप्रायप्रतीतेस्तदनुसारेण ब्राह्मणत्वाभावेत्यनुक्त्वा शूद्र-
त्वाभावेति तदभावपदव्याख्यानेन श्रुतौ ब्राह्मणशब्दो ब्राह्मण यो-
ग्यत्रैवर्णिकपर इत्युक्तं भवति । एतद्वाक्यस्य यद्ययमब्राह्मणः शूद्रः
स्यात्तर्ह्येतत्सत्यवचनं आर्जववचनं वाङ्मनसयोर्वैरूप्येण वचनं वि-
वक्तुं नार्हेदिति विपक्षे तर्कोक्तिरूपतया, योऽब्राह्मणः स एवं वक्तुं
नार्हति सत्यवचनहीन इति व्यतिरेकव्याप्त्युक्तिरूपतया वा शूद्रत्वा-
भावनिर्णायकत्वम् । हरिद्रुमतोऽपत्यं हारिद्रुमतः गौतमः । तस्य प्रवृ-
त्तेरिति । अस्य न तदभाव इति अध्याहृतपदेनान्वयः । तथा चेत्थं
महावाक्ययोजना—सत्यकामस्य नाहमेतद्वेदेति सत्यवचनेन नै-
तदब्राह्मणो विवक्तुमर्हतीति व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानेन बाधकतर्केण च
शूद्रत्वाभावनिर्धारणे सत्येव तमनुमायैव तस्य सत्यकामस्योपनयन-
संस्कारे 'हारिद्रुमतस्य' गौतमस्य 'प्रवृत्तेः' प्रवृत्तत्वात् न शूद्रस्य
तदभावः संस्कारनिषेधाभाव इति । चो हेतुसमुच्चये । अनेन—सूत्रे
तदिति व्यस्तं लुप्तविभक्तिकं पदं समस्तं च तन्त्रेणोपात्तम् । चश-
ब्दोऽवधारणे भिन्न क्रमेण, न केवलं शूद्रस्य संस्काराभावः श्रुतिमा-
त्रात्, किन्तु संस्कारनिषेधज्ञापकलिङ्गाच्चेति समुच्चये च । नेत्यस्ति ।

स्तीति भाव इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥Wait,निषेधोऽस्तीतिwith avagraha:निषेधोऽस्तीतिLine 13:छान्दोग्ये हीत्थमाख्यायिका—सत्यकामोनामऋषिः जबलाख्यांLine 14:मातरमुपेत्योवाच । किमिति ? अहं वेदाध्ययनार्थं आचार्यमुपगच्छेयंLine 15:तत्राध्ययनस्योपनयन संस्कारसापेक्षत्वात् उपनयनं विना ते मां ना-Line 16:ध्यापयेयुः, उपनयनं च गोत्राद्यवचने न कुर्युः अतोऽहं किंगोत्रोऽस्मिLine 17:तद्ब्रूदेति । एवमुक्ता जबला स्वपुत्रं सत्यकाममब्रवीत् —हे तात त्वंWait,स्वपुत्रंorस्वपुत्रं? It has anusvara: स्वपुत्रं. Line 18: यद्गोत्रोऽसीत्येतत् नाहं वेदेति । एवमुक्तः सत्यकामो गौतममुपेत्योवा-Line 19:च । किमिति ? हेभगवन् ब्रह्मचर्यार्थं त्वामुपेयमिति । एवमुक्तो गौत-Wait:हेभगव

३२६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ]
'श्रवणे त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रपरिपूरणम् । अध्ययने जि-
ह्वाच्छेदः । अर्थावधारणे हृदयविदारणम्' ( गौत-
मधर्मे. १२-४..७. ) इति प्रतिषेधात् ।
( १५ ) नाग्निर्न यज्ञश्शूद्रस्य तथैवाध्ययनं कुतः ।
केवलैव तु शुश्रूषा त्रिवर्णानां विधीयते ॥
इति स्मृतेश्च ।
( १६ ) विदुरादीनां तु उत्पन्नज्ञानत्वात्कश्चि
वधारणे ।' इति श्रुत्यनुसारार्धशब्दस्तदवधारणपरः । तथा च 'श्र-
वणे त्रपुजतुभ्याम्' इति श्रुतौ शूद्रस्य वेदश्रवणाध्ययनार्थावधारणा-
नां प्रतिषिद्धत्वादित्यर्थः । अस्य न तद्भाव इत्यनुषक्तसाध्येनान्वयः ।
अध्ययननिषेधाभाव इति तदर्थः । तथाचानिषिद्धत्वे सति विशिष्टबु-
द्ध्यादिमत्त्वस्यैव वेदाधिकारप्रयोजकत्वेनाङ्गीकृतत्वात् तस्य च शूद्रे
अभावान्न तस्य देवप्रतिबन्द्या वेदाधिकारो वाच्य इतिभावः । शूद्रेण वे-
दश्रवणे कृते सति द्रुताभ्यां त्रपुजतुभ्यां वङ्गलाक्षाभ्यां तत्कर्णविवरपरि-
पूरणं राजभटैः कार्यमिति श्रुत्यर्थः । शिष्टं सुगमः ॥
( १५ ) श्रुतौ शूद्रेण श्रवणे कृते इत्यनुक्तेर्वर्णबाह्यविषयेयं श्रुतिः किं
न स्यादित्याशङ्कानिवृत्यर्थे सूत्रेस्मृतेश्चेत्युक्तं, तां स्मृतिमुदाहरति-ने-
ति ॥ यथा 'शूद्रस्य' शूद्रेण नाग्निस्सर्वथा आधातव्यः । पञ्चविधो
यज्ञोऽपि नानुष्ठेयः । तथाऽध्ययनं कुतः भवेत् न कुतोऽपि । तर्हि तेना-
नुष्ठेयं परलोकसाधनं किमिति पृच्छति—तु किन्विति । उत्तरमाह—
केवलैवेति । भृतिरहितेत्यर्थः । त्रयश्च ते वर्णाश्च त्रिवर्णाः, तेषां ब्रह्मक्ष-
त्रियवैश्यानामित्यर्थः । 'शुश्रूषा' परिचर्यैवेति सम्बन्धः । विधीयते ।
कार्यत्वेनेति शेषः । इति स्मृतेरित्यस्य शूद्रस्यैवाध्ययननिषेधावगमात्
न तद्भाव इत्यध्याहृतेनान्वयः । तथा च स्पष्टस्मृतिबलात् श्रुतेरपि शू-
द्रविषयत्वमेवेति भावः ॥
( १६ ) ननु शूद्रस्य वेदार्थावधारणादेर्निषिद्धत्वे कथं विदुरादीनां
वैदिकाऽर्थावधारणमस्ति । एवं संस्काररहितानां वेदानधिकारे कथं
क्षत्रियः संस्काररहितः कर्णः निखिलाः श्रुतीरधिजगौ । न च वाच्य
मसावपवादविषय इति । अविहितोपनयनत्वे सति निषिद्धाध्ययना-
नां उत्तमस्त्रीतिर्यगादीनामेवापवादविषयत्वेन निषिद्धाध्ययनानां शू-
द्राणां अतद्विषयत्वादित्यत आह—विदुरादीनामिति ॥ आदिपदेन ध-

[ अधि - १०. सू - ३८. ] दीपिकासहितम्. ३२७
विशेषः ॥ ३८ ॥
१०. अधिकरणम् ॥
( १ ) यदिदं किं जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।
र्मव्याधादयो गृह्यन्ते । तुशब्दो विशेषार्थः । तमेवाह—उत्पन्नज्ञानत्वा-
दिति । जन्मान्तर एव वेदात्परम्परयोत्पन्नमपरोक्षज्ञानं येषां ते तथो-
क्तास्तेषां भावस्तत्त्वम् । तस्मात् ‘कश्चित्’ असाधारणः इतरशूद्रा-
दिभ्यो व्यावृत्तो विशेषः तेष्वस्तीत्यर्थः । यत इति शेषः । अतो न
‘नाग्निः’ इत्यादि निषेधविषयत्वं तेषां, किंतु अपवादविषयत्वमेवेति
न तत्प्रतिबन्धेतर शूद्राणां वेदाधिकारः शङ्क्य इति भावः । सूत्रार्थ
स्तु—शूद्रस्य श्रवणे ‘त्रपुजतुभ्याम्’ इति वेदश्रवणाध्ययनार्थावधा
रणप्रतिषेधक श्रुतेः ‘नाग्निर्न यज्ञः’ इति स्पष्टं शूद्रस्यैव वेदाध्ययन
निषेधकस्मृतेश्च न तस्य तदभावो वेदाध्ययननिषेधाभाव इति ॥ ९॥
॥ इति अपशूद्राधिकरणम् ॥
१०. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे वज्रनाम समन्वीयते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषया
दिकं सूचयति-यदिदमिति ॥ अत्र त्रैवर्णिकानां वेदात् ब्रह्मज्ञानंमोक्ष
दमिति पूर्वोक्तमयुक्तम् । यतो ‘यदिदम्’ इति श्रुतौ उद्यत वज्रज्ञानात्
मोक्षः श्रूयत इति वाक्योपस्कारेण योजना । अनेन पूर्वाधिकरणे त्रैव
र्णिकानां वेदात् ब्रह्मज्ञानं मोक्षदमिति यदभिप्रेतं तस्य चानन्दमयाधि
करणे ‘नेतरः’ इत्यनेनोक्तस्य मोक्षजनकज्ञानविषयत्वस्य विष्णोरन्यत्रा
क्षेपात् तेनास्य आक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । वज्रशब्दो विषय इति
सूचितम् । वज्रश्रुतेः कुलिशे रूढिबलात् तथा ‘उद्यतायुधदोर्दण्डाः’
इत्यादिस्मृतौ ‘तेनेन्द्रो वज्रमुदयच्छत्’ ( ) इति श्रुतौ
च आयुधे प्रसिद्धोद्यतत्वलिङ्गबलाच्चेन्द्रायुधमेवेदं वज्रमिति सयुक्ति
कपूर्वपक्षः सूचितः । श्रुतौ प्राण इति सप्तम्यन्तं पदम् । स्थितमिति
शेषः । प्राण इत्यस्य निमित्तसप्तमीत्वं वा विभक्तिविपरिणामं वा आ
श्रित्य आवृत्त्या निःसृतमित्यनेनापि सम्बन्धः । यदित्यस्यावृत्तिरध्याहा
रो वा । यदितिश्रवणात् तदिति लभ्यते । तथा चायं सिद्धान्ते श्रुत्य

३२८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ]
महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ।
( कठ. ६-२. )
इत्युद्यतवज्रज्ञानान्मोक्षः श्रूयते इति ।
( २ ) अतोऽब्रवीत्—
सू—ॐ ॥ कम्पनात् ॥ ॐ ॥ ३९ ॥
'एजति' इति कम्पनवचनादुद्यतवज्रो भगवान्नेव ।
र्थः—'यत्किञ्च' यत्किञ्चित् दृष्टं श्रुतं यत्सर्वं जगत् 'प्राणे' प्राणाना
न्निमित्तात् प्राणशब्दवाच्ये हरौ स्थितं प्राणान्निस्सृतं ततो जातं च
तदिदं सर्वंजगत् 'यस्मादेजति' यत्प्रेरणया चेष्टते तन्महनीयत्वात्
पूज्यत्वात् 'महत्' भीषयतीति भयं दुष्टानां भयङ्करं 'उद्यतं' सर्वप्र
यत्नवत् 'उद्यतत्वं च प्रयत्नवत्त्वं' उत्पूर्वस्य यमेस्तदर्थत्वात्, इति
चन्द्रिकोक्तेः । यत्नप्रियत्न इत्यस्येदं रूपं, उच्छब्द उत्कर्षवाचीत्यपि
केचित् । 'वज्रं' दोषवर्जनात् अप्रियवर्जनाद्वा तच्छब्दवाच्यम् । एत
द्ये 'विदुः' अपरोक्षतो जानन्ति ते 'अमृताः' मुक्ताः भवन्तीति । य
द्वा—प्राण इति प्रथमान्तं पदं तथा च प्राणो मुख्यप्राणः । इदं दृष्टं
किञ्चान्यच्छ्रुतं सर्वं जगच्च यस्मान्निस्सृतं यस्मादेजति च तदेतद्वज्रं
ये विदुरित्यर्थः । अथवा—यदित्यस्यावृत्तिस्तत्र प्रथमस्य जगद्विशेष
णत्वं, द्वितीयस्य मुख्यप्राणपरत्वम्, तृतीयस्य वज्रपरत्वम् । स इति
लभ्यते । तस्य प्रथमान्तप्राणपदेनान्वयः । तथा च यत्किञ्चिज्जगत्स
र्वं यद्यस्मान्निस्सृतं स मुख्यप्राणः । यस्मादेजति तद्वज्रं ये विदुरित्य
र्थः । अत्र प्रथमव्याख्याने मुख्यप्राणस्य जगदन्तर्गतत्वेन भगवत्प्रेर्य
त्वं द्वितीये जगत्साम्येन, तृतीये तु मुख्यप्राणस्यैव साक्षाद्भगवत्प्रेर्य
त्वं जगतस्तु मुख्यप्राणप्रेर्यत्वमिति भेदः । पूर्वपक्षी तु इन्द्रायुधमेव
वज्रपदेनोक्तम्, उद्यतत्वमुद्यमनकर्मत्वं तस्यैव लिङ्गमिति मन्यते ॥
(२) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्यव्याचष्टे—अत इति ॥ 'कम्पनवचनात्'
इत्येतद्रूपात् सर्वजगच्चेष्टकत्ववचनादित्यर्थः । यद्वा—कम्पनस्य मु
ख्यप्राणस्य एजतीतिकम्पनवचनाच्चेष्टकत्वोक्तेरित्यर्थः । वचनादिति
त्यनेन कम्पनपदं तद्वचनपरमित्युक्तं भवति । न च श्रुतौ वाक्यभेदाङ्गी
कारे कम्पकत्वं वज्रे नोच्यत इति वाच्यं । कम्पकत्वनिमित्तभयङ्करत्व
स्य वज्रे अभिधानाद्वाक्यभेदायोगात् । उद्यतवज्र इति सूत्रे शेषोक्तिः

[ अधि - १०. सू - ३९. ] दीपिका सहितम्. ३२९
( ३ ) ‘ को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो
न स्यात् ’ ( तै. २-७. ) इति हि श्रुतिः ।
( ४ ) ‘ प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः ’ ( बृ. ६-४-१८. ) इति च।
( ५ ) नभस्वतोऽपि सर्वास्स्युः चेष्टा भगवतो हरेः ।
किमुतान्यस्य जगतो यस्य चेष्टा नभस्वतः ॥
इति च स्कान्दे ।
समन्वयसूत्रादनुवृत्तस्य तदित्यस्योद्देश्यवज्रपदानुसारान्प्राणपदानु-
साराद्वाभगवानिति व्याख्यानं कृतम् । सावधारणं चैतत् । तेन तुशब्दा-
र्थो दर्शितः । यद्यपिवज्रो भगवानवेत्येतावदेव वक्तव्यं, न तूद्यत इति व-
ज्रविशेषणमपि। तथापि पूर्वपक्ष्युक्तो द्यतत्वलिङ्गस्य प्रबलवरस्वरूपोद्य-
तत्वार्थतया सावकाशत्वज्ञापनाय उद्यतेत्युक्तम् ॥
( ३ ) ननु श्रुतिलिङ्गाभ्यां पूर्वपक्षिते कथं लिङ्गमात्रेण निर्णय इ-
त्यतो लिङ्गस्य निरवकाशत्वादेवेत्याशयेन श्रुतेः प्रथमद्वितीयव्याख्या-
नानुसारेण वज्रे श्रुतस्य प्राणतदितरसाधारन्येन सामान्यतो जगच्चे-
ष्टकत्वलिङ्गस्य विष्णोरन्यत्र निरवकाशत्वं श्रुत्यादर्शयति—कोहीति
हिशब्दो हेतौ यत इत्यर्थे प्रसिद्धौ वा । अस्तीति शेषः । अतो लिङ्ग-
स्य नान्यत्र सावकाशत्वं शङ्कयमिति वाक्यशेषः ॥
( ४ ) यदा सामान्यतः सर्वजगच्चेष्टकत्वमेव विष्ण्वेकनिष्ठं तदा
किमु वक्तव्यं श्रुतेः तृतीयव्याख्यानरीत्या वज्रे श्रुतस्य सर्वजगत्प्रवर्त-
कप्राणचेष्टकत्वलिङ्गस्य विष्ण्वेकनिष्ठत्वं जगच्चेष्टकत्वस्य सर्वथान्या-
त्रायोगादिति भावेन तत्र श्रुतिं दर्शयति—प्राणस्येति । चोयस्मादि-
त्यर्थे । पूर्वश्रुतिसमुच्चये वा । श्रुतिरित्त्यनुषज्यते । उक्तलिङ्गस्य अन्य-
त्र निरवकाशत्वं ज्ञापयतीति वाक्यशेषः । यद्वा--यत् जगत्प्रवर्तक
प्राणचेष्टकत्वादिलिङ्गं कम्पनादित्यनेन अभिसंहितं, तस्य विष्णुनिष्ठ-
त्वासिद्धिपरिहाराय तत्र श्रुतिं प्रमाणयति—प्राणस्येति । ‘ प्राणस्य ’
सर्वचेष्टकमुख्यप्राणस्य ‘ प्राणं ’ प्रकृष्टचेष्टकत्वरूपप्राणत्वप्रदं ‘ उत ’
तथा ‘ चक्षुषश्चक्षुः ’ दर्शनकरणत्वरूपचक्षुष्ट्वप्रदं परमात्मानं ये विदु-
स्ते ब्रह्म ‘निचिक्युः’ प्राप्नुयुरिति वाजसनेय श्रुत्यर्थः ॥
( ५ ) श्रुतेः प्रथमव्याख्यायामपि कैमुत्यव्यक्तीकरणाय श्रुत्युक्तप्रा-
णचेष्टकत्वं हेतूकृत्य प्रवृत्तां स्मृतिमाह—नभस्वत इति ॥ ‘ अपि ’ ज-
गत्प्रेरकस्यापि ‘ नभस्वतो ’ वायोर्यदा सर्वाः चेष्टाः ‘ भगवतो ’ ज्ञा
४२

दं चेति वज्रशब्दस्य विष्णौ गौणत्वोक्तिविरोध इति वाच्यम्"!
GENIUS! That makes 1000% sense!
Let's look at the letters again:
व (va) - ज्र (jra) - व (va) - द् (d) - भ (bha) - य (ya) - दं (daṁ) = "वज्रवद्भयदं"!
It is so clear now!

Let's check line 26:
"शब्दस्य विष्णौ गौणत्वोक्तिविरोध इति वाच्यम् । तत्र तद्वाक्यस्य"

Let's check line 27:
"यथाकथञ्चित् ब्रह्मपरत्वसिद्धिरित्यत्रैव तात्पर्यात् । ब्रह्मपरत्वस्य गौ-"

Let's check line 28:
"ण्यापि सिद्धेः गौणत्वे तात्पर्याभावात् । अत्र तु समन्वयसूत्रप्रति-"

Let's check line 29:
"ज्ञातमुख्यार्थत्वाय तात्पर्यतो योगरूढ्योरेवोक्तत्वात् । सूत्रार्थस्तु"

Let's check line 30:
"स्पष्टः ॥ १० ॥"

Let's check line 31:
"॥ इति कम्पनाधिकरणम् ॥"

Wait, let's re-verify lines 29-30:
Line 29: "ज्ञातमुख्यार्थत्वाय तात्पर्यतो योगरूढ्योरेवोक्तत्वात्

[ अधि - ११. सू - ४०. ] दीपिकासहितम्. ३३१
११. अधिकरणम् ॥
( १ ) हृदय आहितं ज्योतिः परमात्मेत्युक्तम् । तत्र ' योऽयं
विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः ' ( बृ. ६-३-
७. ) इति । अत्र ' उभौ लोकावनु सञ्चरति ' ( बृ.
६-३-७. ) इति वचनाज्जीव इति प्रतीयेत इति ।
११. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे उभयत्रप्रसिद्धज्योतिर्नाम समन्वीयते । श्रुत्यादि
सङ्गतिं विषयादिकं च दर्शयति—हृदय इति ॥ यद्धृदये ' आहितं '
निहितं ' ज्योतिः ' तच्छब्दवाच्यं स परमात्मेति ज्योतिर्नये अभिहित
मित्यर्थः । ततः किमित्यत आह—तत्रेति । ज्योतिर्विषय इत्यर्थः । इ
तिशब्दात्परं श्रूयत इति शेषः । ततोऽपि किमित्यत आह—अत्रेति ।
एतद्वाक्य इत्यर्थः । श्रुतं ज्योतिरित्यनुषज्यते । तथा चात्र श्रुतं ज्यो
तिः तच्छब्दवाच्यो ज्ञानात्मको जीव एवेति प्रतीयते । कुतः ? ' सस
मानस्सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति ' इतिवचनात् इत्यादिजीवलिङ्गा
विधायिवाक्यशेषादिति योजना । अनेन ' हृद्यन्तर्ज्योतिः ' इति वा
जसनेयवाक्योक्तज्योतिषो विष्णुत्वाक्षेपमुखेन पूर्वोक्तस्यापि तदाक्षे
पातेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिः उक्ता भवति । वाजसनेयोक्तं ज्योतिर्विष
यः, जीव एवेदं ज्योतिरिति पूर्वपक्षश्च सूचितः । वाजसनेयके हि
अयं पुरुषः ' किंज्योतिः ' किंज्ञानसाधनः जीवस्य ज्ञानसाधनं
किमिति जनकेन पृष्टो याज्ञवल्क्यः ' आदित्यज्योतिस्सम्राडिति
हो वाच ' ( बृ. ६-३- २. ) इत्यनेन हे 'सम्राट् ' सार्वभौम जनकराज
आदित्याख्यज्ञानसाधनकोऽयं पुरुष इत्युवाच । एवंक्रमेण प्रश्नोत्तराभ्यां
जाग्रद्दशायामादित्यचन्द्राग्निवाचां मध्ये पूर्वपूर्वास्तमये उत्तरो

३३२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ]
( २ ) अत उच्यते—
सू—ॐ ॥ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ॐ ॥ ४० ॥
'विष्णुरेव ज्योतिर्विष्णुरेवात्मा विष्णुरेव ब्रह्म विष्णु
रेव बलं विष्णुरेव यशो विष्णुरेवानन्दः' इति दर्श
नाच्चतुर्वेदशिखायाम् । ज्योतिर्विष्णुरेव ।
( ३ ) 'प्राज्ञेनात्मना अन्वारूढ उत्सर्जद्याति' (बृ. ६-३-३५.)
सोऽयमात्मेत्यर्थः । तस्य महिमानमाह—स इति ॥ 'सः' आत्मा पर
मात्मा 'समानः' अविकारः सदैकरूपः सन् 'उभौ लोकौ' भूलोक
द्युलोकौ जाग्रत्सुषुप्ती वा प्रतिजीवमादाय तमनुसञ्चरतीत्यर्थः । पूर्व
पक्षी तु आत्मपदं स इति पदं च जीवपरं उभयलोकसञ्चरणमपि क
र्माधीनं विवक्षितं, तच्च लिङ्गं कर्मवशात्तस्यैवेति मन्यते ॥
( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य दर्शनपदोक्तश्रुत्युदाहरणपूर्वकं व्या
चष्टे—अत इति ॥ 'विष्णुरेव ज्योतिः....विष्णुरेवानन्दः' इति च
तुर्वेदशिखायामिति 'दर्शनात्' विष्णुरेव मुख्यतो ज्योतिश्शब्दित इ
ति उक्तत्वात् 'ज्योतिः' तच्छब्दवाच्यो विष्णुरेव, न जीव इत्यर्थः ।
विष्णुरेवेत्यनेन तद्वित्यनुवृत्तस्य अर्थः उक्तः । श्रुत्यर्थस्तु स्पष्टः । वि
शेषस्तु—बलं बलप्रदः । 'स वै बलं बलिनां चापरेषाम्' इति च भा
गवते । 'विष्णुरेव यशः' 'तस्य नाम महद्यशः' (महाना. १-१०.) इति
श्रुतिरिति तत्त्वप्रदीपे अभिहितम् । ब्रह्मादिशब्दवज्ज्योतिश्शब्दोऽपि
विष्ण्वेकनिष्ठ इति ज्ञापनाय समग्रवाक्योदाहरणम् । अतएव श्रुतावे
वकारः ॥
( ३ ) ज्योतिर्विष्णुश्चेत्तर्ह्युभयलोकसञ्चरण लिङ्गविरोध इति शङ्काम
पि सौत्रदर्शनपदोक्तश्रुत्या परिहरति-प्राज्ञेनेति ॥ 'इति वचनात्' इति
वाजसनेयश्रुतिवाक्यात् 'तस्यापि' परमात्मनोऽपि लोकसञ्चरणमस्त्ये
वेत्यर्थः। न केवलं जीवस्येत्यपेरर्थः । न तदभाव इत्येवशब्दार्थः । तथा
च लिङ्गं सावकाशमिति न तद्विरोध इति भावः । शारीर आत्मा जीवो
मरणकाले 'प्राज्ञेन' प्रकर्षेण आसमन्तात् ज्ञेन प्रज्ञएव प्राज्ञः, तेन वा
परमात्मना 'अन्वारूढः' अधिष्ठितो जीवमारुह्य गच्छति भगवानि
ति बृहद्भाष्योक्तेः तद्वाहनभूतः 'उत्सर्जन्' प्राक्तनदेहमुत्सृजन् देहा
न्तरं लोकान्तरं च 'याति' गच्छतीति वाजसनेयश्रुत्यर्थः । सूत्रार्थ

[ अधि - १२. सू - ४१. ] दीपिकासहितम्. ३३३
इति वचनात् ऽस्यापि लोकसञ्चरणमस्त्वेव ॥ ४० ॥
—:※:—
१२. अधिकरणम् ॥
( १ ) सर्वाधारत्वं विष्णोरुक्तम् । तच्च ' आकाशो वै नाम
नामरूपयोर्निर्वहिता ' ( छा. ८-१४-१. ) इत्यत्राकाश
स्य प्रतीयते । वैनामेति प्रसिद्धोपदेशात् । प्रसिद्धा
काशश्चाङ्गीकर्तव्य इति ।
स्तु स्पष्टः ॥ ११ ॥
॥ इति ज्योतिरधिकरणम् ॥
—:※:—
१२. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्र उभयत्रप्रसिद्धमाकाशनाम ब्रह्मणि समन्वीयते । श्रुत्या
दिसङ्गतिं विषयादिकं च दर्शयति—सर्वाधारत्वमिति ॥ द्युभ्वाद्यधि
करण इति शेषः । ततः किमित्यत आह—तच्चेति । चोऽवधारणे । ' इ
त्यत्र ' इत्येवंरूपे छन्दोगवाक्य इत्यर्थः । अनेनात्रत्याकाशशब्दस्य वि
ष्ण्वन्यत्वपरत्वोक्तिमुखेन पूर्वोक्तसर्वाधारत्वस्यापि अन्यनिष्ठत्वाक्षे
पात्तेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । छन्दोगश्रुत्युक्त आकाशा
ख्यो विषयश्च सूचितः । सयुक्तिकं पूर्वपक्षं दर्शयति—वैनामेति । स
इति शेषः । चोऽवधारणे । तथा च छान्दोग्यश्रुत्युक्तः आकाशः प्रसि
द्धः साक्षिसिद्धः अव्याकृताकाश एवाङ्गीकार्यः । कुतः ? आकाशपदे
न वैनामेति निपातद्वयद्योतितप्रसिद्धिमदर्थस्योपदेशात् उक्तत्वाद्वि
त्यर्थः ॥ केचित्तु—सत्तर्कदीपावल्यां ' प्रसिद्धो भूताकाश एवाङ्गीका
र्यः ' इति वचनात् अवकाशस्यापि नामरूपवत्त्वादिति चन्द्रिकाकृ
दभिप्रेतं टीकापाठमाश्रित्य आकाशशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमवकाशत्वं भू
ते निरवधिकमिति सुधोक्तेरत्रावकाशशब्दितं भूतमेव पूर्वपक्षविषय
इत्याहुः । श्रुतौ वै नामेति निपातद्वयं प्रसिद्धौ । ' नाम ' वाचकशब्दप्रप
ञ्चः रूपपदेन प्राकृतरूपान्तर्भावितार्थ प्रपञ्चमात्रमुच्यते । तथा च
आकाशो ' नामरूपयोः ' शब्दार्थप्रपञ्चयोः ' निर्वहिता ' निर्वोढा आ
श्रयः कर्तेत्यर्थः । ' ते ' निर्वाह्यतया प्रकृते नामरूपे ' अन्तरा ' भेदे
न । यदिति नामरूपप्रपञ्चाद्भिन्नं यदस्तीति यावत् । यद्वा—तच्छब्दे
न वाच्यप्रपञ्चान्तर्भूतं नीलादिरूपं वाचकं नाम च गृह्यते । तथा च

३३४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ]
( २) अत उच्यते—
सू—ॐ ॥ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ॐ ॥ ४१ ॥
‘ते यदन्तरा तद्ब्रह्म’ ( छा. ८-१४-१. ) इत्यर्थान्तर-
त्वादिव्यपदेशादाकाशो हरिरेव ।
( ३) ‘अवर्णम्’ ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ ( तै. २-४. ) इ
‘ते’ नामरूपे ‘अन्तरा’ विना तद्रहितमिति यावत् । साकल्येन ना
मवाच्यं प्राकृतरूपरहितं च यद्वर्तते तद्ब्रह्मेत्यर्थः । यद्वा—‘ते’ नामि
रूपिणां ‘अन्तरा’ भेदेन यदस्तीत्यर्थः । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे-नामि च
रूपि च यन्नभवति तद्ब्रह्मेति ॥
( २) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ इत्यर्थान्तर
त्वादिव्यपदेशादिति । सूत्रे भाष्ये च पदार्थत्वबोधायार्थशब्दः । श्रु
त्यनुसारादन्तरशब्दः । ताभ्यामिति शेषः । ताभ्यां नामरूपाभ्यां अ
न्यः अर्थः अर्थान्तरं यद्वा ताभ्यां विलक्षणः अर्थः अर्थान्तरः तस्य भा
वस्तत्त्वम् । नामरूपप्रपञ्चभिन्नत्वं वा प्राकृतनामरूपराहित्यं वा । ना
मरूपराहित्याख्यार्थान्तरव्यपदेशादित्यर्थः । आदिपदेन ब्रह्मत्वं गृह्यते।
यद्वा—निरपेक्षयोरेव नामरूपराहित्ययोराकाशस्य ब्रह्मत्वसाधकत्वा
त् अर्थान्तरपदेन रूपराहित्यं आदिपदेन नामराहित्यं च गृह्यते । तथा
च एवंरूपार्थान्तरत्वायुक्तेरित्यर्थः ‘आकाशः’ छान्दोग्ये श्रुतोऽयमाका
शस्तच्छब्दवाच्यः । समन्वयसूत्रादनुवृत्तस्य तत्त्वित्यस्यार्थमाह—
हरिरेवेति । अनेन-अयमाकाशो हरिरेव । कुतः ? अस्य अर्थान्तरत्वा
दिव्यपदेशात् ‘ते यदन्तरा’ इति नामरूपराहित्याख्य विलक्षणार्थत्वो
क्तेः, ब्रह्मत्वोक्तेश्चेति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
( ३) आकाशे श्रुतेन नामरूपत्वादिलिङ्गेन कुतो विष्णुत्वनिश्चय
इत्यतस्तस्य तन्निष्ठत्वादितिभावेन तत्र प्रमाणतया आथर्वणीं श्रुतिमा
ह—अवर्णमिति ॥ प्राकृतशुक्लादिवर्णरहितं तद्भिन्नं वेत्यर्थः । यद्वा अ
वर्णं न वर्ण्यं ‘नापिवर्णात्मकम्’ इत्यर्थः ‘यतः’ इति श्रुतिः । ‘यतो’
ब्रह्मणो ‘वाचो’ नामानि ‘निवर्तन्ते’ इत्यानामत्वोक्तिपरतया व्याख्ये
या । आदिशब्दात् ‘अशब्दमस्पर्शमरूपम्’ ( कठ. ३-१५. ) इत्यादिश्श्रु
तिर्गृह्यते । इत्यादिश्रुतेरित्युक्तस्य तस्य विष्णोरेतद्रूपत्वादिकं लक्षणम
साधारणधर्म इति ज्ञायते इत्यध्याहारेणान्वयः । हि यस्मात्तस्मात् न
लिङ्गस्य व्यधिकरणासिद्धिरिति भावः । तस्यैवेत्येवकारेण व्यभिचा

[ अधि - १३. सू - ४२. ] दीपिकासहितम्. ३३५
त्यादिश्रुतेस्तस्यैव हि तल्लक्षणम् ।
(४) अनामा सोऽप्रसिद्धत्वादरूपो भूतवर्जनात् ।
इति ब्राह्मे ॥ ४१ ॥
--:--
१३. अधिकरणम् ॥
(१) असङ्गत्वं परमात्मन उक्तम् । तच्च ‘ स यत्तत्र किञ्चि
त्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः ’ ( बृ०
६-३-१५० ) इति स्वप्नादिद्रष्टुः प्रतीयते ।
रशङ्कापि निरस्ता । यद्यपि ‘ यतः ’ इत्यानामरूपश्रुतिरेव प्रथममुदाहर्त
व्या, ‘ ते यदन्तरा ’ इति नामराहित्यस्यैव प्रथममुक्तत्वात् । न तु ‘अ
वर्णम् ’ इत्यारूपश्रुतिः। तथाऽपि वाचकस्य नाम्नो वाच्यापेक्षयाऽप्रा
धान्यात् वाच्यस्यैव प्रधानत्वाद्वाच्य प्रपञ्चान्तर्गत रूपराहित्यश्रुतिरे
व प्रथममुदाहृतेत्यदोषः ॥
(४) ननु हरेर्नामरूपराहित्यं नोपपद्यते, सर्वशब्दवाच्यत्वात् रु
क्मवर्णादिरूपवत्त्वाच्च । अन्यथा ईक्षतेः रूपोपन्यासाच्चेत्युक्तविरोधा
पातादित्यत आह—अनामेति ॥ ‘सः’ हरिः ‘ अप्रसिद्धत्वात् ’ साक
ल्येन स्वात्मनोऽन्येन शब्दादिनाऽप्रमितत्वान्निमित्तादनामेत्युच्यत इ
त्यर्थः । न चैवमाकाशशब्दवाच्यस्य प्रसिद्धिवोधकनिपातद्वयविरोध
इति वाच्यम् । निपातबोध्यप्रसिद्धेः विधेयभूतनिर्वोढृत्वान्वयित्वेन पू
र्वपक्षीरीत्या उद्देश्याकाशान्वयित्वाभावात् । निर्वोढृत्वस्य च लोकप्र
सिद्धत्वाभावेऽपि ‘एकोदाधार’ इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धत्वात् । तस्य चा
प्रसिद्धत्वादित्यनेनानिषिद्धत्वात् । ‘ भूतवर्जनात् ’ भौतिकदेहशून्यत्वा
त्तादृशरूपराहित्याद्वा अरूप इत्यर्थः । इति ब्राह्मे इत्यस्योक्तत्वात्
नोक्तविरोध इत्यध्याहृतेनान्वयः ॥ १२ ॥
॥ इति आकाशाधिकरणम् ॥
१३. अधिकरणम् ॥
(१) अत्राधिकरणे स्वप्नादिद्रष्टृत्वलिङ्गं ब्रह्मणि समन्वीयते । श्रु
त्यादिसङ्गतिं विषयादिकं च सूचयति—असङ्गत्वमिति ॥ अक्षरनयो
दाहृते ‘ अगन्धमरसम् ’ इति वाजसनेयवाक्ये परमात्मनो असङ्गत्व

३३६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ]
( २ ) स च जीवः प्रसिद्धेरिति ।
( ३ ) अतो वक्ति—
सू—ॐ ॥ सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॥ ॐ ॥ ४२ ॥
‘ प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद ना
मुक्तमित्यर्थः । ततः किमित्यत आह—तच्चेति । चोऽवधारणे । इतीति
एवंरूपे वाजसनेयवाक्य इत्यर्थः । अनेन स्वप्नादि द्रष्टृत्वस्य अन्यनिष्ठ
त्वाक्षेपमुखेन पूर्वोक्तासङ्गत्वस्याप्यन्यनिष्ठत्वाक्षेपात् , अक्षरनयेना
स्य आक्षेपिकी सङ्गतिस्सूचिता । स्वप्नादिद्रष्टृत्वाख्यो विषयश्च सूचि
तः ॥
( २ ) ततः किमित्यतः सयुक्तिकं पूर्वपक्षयति—सचेति ॥ चोऽव
धारणे । ‘ सः ’ स्वप्नादिद्रष्टा । जीव एव भवेत् । कुतः ? तद्द्रष्टृत्वस्य
लोके जीव एव प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । सिद्धान्ते श्रुतौ ‘ सः ’ इति त
च्छब्देन ‘ स वा एष एतस्मिन् सम्प्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं
च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रति योन्याद्रवति स्वप्नायैव ’ ( बृ. ६- ३-
१५.) इति पूर्ववाक्ये प्रकृतः परमात्मा परामृश्यते । वैशब्दः प्रसिद्धौ ।
सम्यक्प्रसीदतिजीवोऽस्यामिति सम्प्रसादः सुप्तिः । तथा च स परमा
त्मा ‘ सम्प्रसादे ’ सुप्तौ ‘रत्वा’ रमणं कृत्वा जीवगतं पुण्यं च पापं च
दृष्ट्वैव न त्वनुभूय ‘ चरित्वा ’ सञ्चरित्वा ‘ प्रतिन्यायं ’ अवस्थान्तरं
प्रवर्तनीयमिति न्यायमनुसृत्य यद्वा तत्तत्कर्मानुसृत्य ‘ प्रतियोनि ’ प्रति
देहं सर्वदेहेषु यद्वा प्रतियोनितत्तन्मार्गमनुसृत्य ‘ पुनः ’ ‘ स्वप्नायैव ’
जीवस्य स्वप्नप्राप्तये एव ‘ आद्रवति ’ कण्ठदेशमागच्छति । ‘ सः ’ प
रमात्मा ‘ तत्र ’ स्वप्नावस्थायां यात्किञ्चिदनिष्टं पश्यति ‘ तेन ’ तत्कृत
पापफलेन दुःखेन ‘ अनन्वागतः ’ असंसृष्टो भवति । तत्र हेतुः—
असङ्ग इति । हि यस्मादयं पुरुषः ‘ असङ्गः ’ तत्कृतपापफलसंसर्ग शू
न्यः प्रमितः, तस्मादित्यर्थः । पूर्वपक्षी तु श्रौततच्छब्देन जीवं गृहीत्वा
सर्वं वाक्यं जीवपरतया व्याख्याति ॥
( ३ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ ‘ वक्ति ’ स
माधत्ते । स्वप्नादिद्रष्टृत्वं तस्यैवेत्यत्रापि सम्बध्यते । तेन सूत्रे उद्देश्य
विधेयप्रतिपत्त्यर्थं अनुवृत्तावृत्तस्य तच्छब्दस्य विपरिणामस्सूचितः
तच्छब्देन गृहीतस्यापि समन्वेतव्यलिङ्गस्य स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थं स्वशब्देन

[ अधि - १३. सू - ४२. ] दीपिकासहितम्. ३३७
न्तरम्' ( बृ. ६-३-२१. ) 'प्राज्ञेनात्मना अन्वारूढ उ
त्सर्जद्याति' ( बृ. ६-३-३५. ) इति भेदव्यपदेशान्न
जीवः पर एवासङ्गः ॥
( ४ ) स्वप्नादिद्रष्टृत्वं च सर्वज्ञत्वासस्यैव
निर्देशः । इतिशब्दानन्तरं सुषुप्तीति सौत्रपदं संयोज्यम् । व्यपदेशादि
ति बुद्ध्या विविच्य पूर्वस्मादनुषक्तं पदम् । असङ्ग इत्यपि हेतुसूचना
य सूत्रे अध्याहृतं पदम् । जीवः पर इत्यनेन सुषुप्त्युत्क्रान्तिपदं तत्प्र
करणलक्षकमपि जीवपरमात्मपरमपीत्युक्तं भवति । तथात्वे सुषुप्ति
शब्दः कर्तरि क्तिन्नन्तः । उत्क्रान्तिशब्दः देहादुत्क्रामयितृपरः । तथा
चेत्थं योजना—स्वप्नादिद्रष्टृत्वं तस्य परमात्मन एव भवेत् न जीव
स्य । कुतः ? यतोऽसावसङ्गः श्र