पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १०. सू - १० ] दीपिकासहितम्. ४७
( १०८ ) श्वपचादपि कष्टत्वं ब्रह्मेशानादयस्सुराः ।
( १०९ ) तदैवाच्युत यान्त्येव यदैव त्वं पराङ्मुखः ॥ इति ॥
( ११० ) ब्राह्मे च ब्रह्मवैवर्ते—
( १११ ) नाहं न च शिवोऽन्ये च तच्छक्त्येकांशभागिनः ॥
( ११२ ) बालः क्रीडनकैर्यद्वत् क्रीडतेऽस्माभिरच्युतः ॥ इति ।
योऽन्तमादिं च गच्छति स भवेदधिको लोके, लोककर्ता च स प्र-
भुः । तस्माद्धे विष्णो त्वं लिङ्गस्य मूलगवेषणायध्रस्ताद्व्रज, अहम्
न्तगवेषणाय ऊर्ध्वं गमिष्यामि इति । एवं तौ समयं कृत्वा मार्गमा-
णौ निर्गतौ । तत्र विष्णुर्वराहरूपेणाधस्ताद्गवेषितुं ययौ । वाणीजानि-
स्तु हंसरूपेणोर्ध्वं ययौ । अथ पुनर्विष्णुः स्वस्थानं समागत्य सर्वदेव-
सन्निधौ अहं लिङ्गस्यादिमद्राक्षमिति सत्यं आह । ब्रह्माऽपि समागत्य
अहमन्तमद्राक्षमिति छद्मना मृषा आह । अथ लिङ्गरूपी महेश्वरः त-
योर्वचः श्रुत्वा हे विष्णो यतस्त्वं सत्यमेवावोचः अतः तव लोके म-
त्समा पूजा भविष्यति । ब्रह्मणस्तु नेत्युवाच । ततो ब्रह्मा हे रुद्र म-
मानृतोक्तिकृतापराधस्त्वया क्षन्तव्य इत्याह । ततो रुद्रो न मम व-
चो मिथ्या भविष्यति । तथाऽपि त्वं मिध्योक्तिकृतदोषपरिहारार्थं
गन्धमादनगिरिं व्रज । तत्र ऋतून् कुरुष्व । ततस्तव श्रौतस्मार्तकर्म-
स्वेव पूजा भविष्यति । न तु देवालयादिष्वित्युक्त्वाऽन्तरधीयतेत्या-
दिरूपा स्कान्दपुराणस्था । ननु तथाऽप्यस्यार्थस्य स्कान्दब्रह्मवैवर्तादि-
पुराणविरोधस्स्यात्, तेषां शिवब्रह्मादिपारम्यविषयत्वादित्यत आह
—‘शैवे च’ इति । चशब्दोऽप्यर्थस्समुच्चये, यद्यपीत्याद्यर्थे च—
‘शैवे’ शिवोत्कर्षपरेऽपीति, ‘स्कान्दे’ वचनादित्यनुषङ्गोद्योतकश्च ।
एवमुत्तरत्रापि ॥
( १०८-१०९ ) हे ‘अच्युत’ ‘यदैव’ यदि च त्वमेव सर्वथा ‘प-
राङ्मुखो’ भवसि अनुग्रहं न करोषि ‘तदा’ तर्हि ‘ब्रह्मेशानादयः
सुराः’ श्वपचादपि श्वानं पचतीति श्वपचो नीचः तस्मादपि ‘कष्ट-
त्वं’ क्लेशयुक्तत्वं कष्टं वा ‘यान्त्येव’ इत्यर्थः । अस्य तर्कत्वात्तस्य
विपर्ययपर्यवसाने ब्रह्मादीनां विष्ण्वधीनत्वं अत्यन्ततदनुग्रहपात्रत्वं
च सिद्ध्यतीति न प्रमाणविरोधः । इतिशब्दस्य ‘इति स्कान्दे’
इत्यन्वयः॥
( ११०-११२ ) ‘ब्राह्मे’ ब्रह्मविषये । अत्र ‘अहं’ इति चतुर्मुख उच्य