प्रियदर्शिका नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - चतुरङ्क शास्त्रीय नाटिका सान्वय सटीक)

वासवदत्ता—एतं युष्माकं दुर्नयं प्रेक्ष्य हासो मे जायते । ( एदं
तुह्माणं दुण्णयं पेक्खिअ हासो मे जाअदि । )
राजा—देवि अलमन्यथा विकल्पितेने । पश्य ।
भ्रूभङ्गैः क्रियते ललाटशशिनः कस्मात्कलङ्को वृथा
वातोकम्पितबन्धुजीवसमतां नीतोऽधरः किं स्फुरन्।
मध्याधिककम्पितस्तनभरेणायं पुनः खिद्यते
कोपं मुञ्च तवैव चित्तहरणाद्यैतेन्मया क्रीडितम् ॥ १४ ॥
देवि प्रसीद प्रसीद । ( इति पादयोः पतति । )
वासवदत्ता—हन्ते निवृत्तं प्रेक्षणकम् । तदेहि । अभ्यन्तरमेव
प्रविशावः । ( इति निष्क्रान्ता । ) ( हञ्जे णिवुत्तं पेक्खणअं । ता एहि । अब्भ-
न्तरं एव्व पविसह्म । )
इति गर्भनाटकम् ।
राजा—( विलोक्य । ) कथमकृत्वैव प्रसादं गता देवी ।
स्वेद्दाम्भःकणभिन्नभीषणतरभ्रूभङ्गमेकं रुषा
त्रासेनापरमुत्प्लुतोत्प्लुतदृगव्यालोलनेत्रोत्पलम् ।
उत्पश्यन्नहमग्रतो मुखमिदं वेष्याः प्रियायास्तथा
भीतश्चोत्सुकमानसश्च महति क्षितोऽस्म्यहं संकटे ॥ १५ ॥
तद्यावदिदानीं शयनीयं गत्वा देव्याः प्रसादनोपायं चिन्तयामि ।
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )
इति तृतीयोऽङ्कः ।
अन्यथाविकल्पितेन अहमारभिकायामासक्त इत्यादिसंशयेन । भ्रूभङ्गैरिति ।
कस्मात्केन हेतुना ललाटमेव शशी तस्य भ्रूभङ्गैः कोपजनितभ्रूविकारैः वृथा व्यर्थ-
मकारणमिति यावत् । कलङ्कः क्रियते । ललाटशशी मलिनीक्रियते इत्यर्थः ।
किं किमर्थं स्फुरन् कोपात्कम्पमानः अधरः वातेनाकम्पितं यद्बन्धुजीवकुसुमं तस्य
समतां तुल्यतां नीतः । कस्मात्पुनः अयं मध्यः अधिकं सञ्जातकम्पितौ यौ स्तनौ तयोः
भारेण खिद्यते खेदं प्राप्यते । कोपं मुञ्च यतो मया तव चित्तहरणाथैवैतत् क्रीडितम् ।
शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १४ ॥
स्वेद्दाम्भः इति । रुषा क्रोधेन हेतुभूतेन उत्पन्ना ये स्वेद्दाम्भःकणा घर्मजलबिन्द-
वस्तैः भिन्नं सिक्तं यत्सन् भीषणतरा अतिशयेन भीषणा तथा भ्रूभङ्गा यत्र तादृक् च
इदं पुरोदृश्यमानं देव्या मुखमेकम् । त्रासेन भयेन उत्प्लुतोत्प्लुते वेगोद्गते धावन्त्यौ मृग-
स्यास्येव व्यालोले अतिचपले नेत्रेऽञ्चले नेत्रकमले यस्य तादृक् प्रियाया आरण्यिकाया
इदमपरं मुखमग्रत उत्पश्यन् विभावयन् अहं भीतश्च उत्सुकमानसश्च सन्महति संकटे
क्षितोऽस्मि । शार्दूल० वृत्तम् ॥ १५ ॥ इति तृतीयोऽङ्कः ।
१ विकल्पनेन. २ अमूक्त. ३ देव्या. ४ पुनः ०श. ५ निष्क्रान्ताः संविमर्शो द्वितीयोऽङ्कः ६ मूयौ.

॥ चतुर्थोऽङ्कः ॥
—*—
( ततः प्रविशति मनोरमा )
मनोरमा—( सोद्वेगम् । ) अहो दीर्घरोषता देव्याः । एतावन्तं कालं
बद्धाया अपि प्रियसख्या आरण्यकाया उपर्यनुकम्पां न गृह्णाति । सा
तपस्विन्यात्मनो बन्धनस्य क्लेशेन तथा न संतप्यते यथा भर्तुर्दर्शननिरा-
शतया । ईदृशं चास्या दुःखं येनाद्यैवात्मानं व्यापादयन्ती मया कथमपि
निवारिता । एतं वृत्तान्तं भर्त्रे निवेदयेति वसन्तकं भणित्वागतास्मि ।
( अहो दिग्धरोसदा देवीए । एत्तिअं कालं बद्धाए पिअसहीए आरणिआए उवरि
अणुकम्पं ण गेण्हइ । सा तवस्सिणी अत्तणो बन्धणस्स किलेसेण तह ण संतप्पदि जह
भट्टिणो दंसणणिरासदाए । ईरिसं च से दुक्खं जेण अज्ज एव्व अत्ताणं वावादअन्ती
मए कहं वि णिवारिदा । एदं उत्तन्तं भट्टिणो णिवेदेहीति वसन्तअं भणिअ आअदाह्नि । )
( ततः प्रविशति काञ्चनमाला । )
काञ्चनमाला—कथमन्विष्यन्त्यापि मया भगवती साङ्कृत्यायनी
न दृष्टा । ( विलोक्य । ) तदेतामपि तावन्मनोरमां प्रक्ष्यामि । ( उपसृत्य । )
मनोरमे अपि जानासि कुत्र भगवती साङ्कृत्यायनीति । ( कहं अण्णेसन्तीए
वि मए भअवई सङ्किच्चायणी ण दिट्ठा । ता एदं वि दाव मनोरमं पुच्छिस्सं । मणोरमे
अवि जाणासि कहिं भअवई सङ्किच्चायणित्ति । )
मनोरमा—( विलोक्याश्रूणि प्रमृज्य । ) हला काञ्चनमाले दृष्टा । किं
पुनस्तया प्रयोजनम् । ( हल्ल कञ्चणमाले दिट्ठा । किं उण ताए पओअणं । )
काञ्चनमाला—मनोरमे अद्य देव्याङ्गारवत्या लेखः प्रेषितः ।
तस्मिन्वाचिते बाष्पपूर्णनयना दृढं संतप्तुमारब्धा देवी । तद्विनोदननिमित्तं
तस्या भगवतीमन्विष्यामि । ( मणोरमे अज्ज देवीए अङ्गारवदीए लेहो पेसिदो ।
सस्सि वाचिदे बप्फपुण्णणअणा दिढं संतप्पिदुं आरद्धा देवी । ता विणोदणणिमित्तं ताए
भअवदिं अण्णेसामि । )
अथ चतुर्थाङ्के अवशिष्टौ अवमर्शनिर्वहणसन्धौ निर्दिश्येते । तत्र निष्क्रान्ता मनोरमा
सतः प्रविशति मनोरमया धृता सत्विरवेगेनात्मानं नाटयन्ती आरण्यिका इत्येताव-
पर्यन्तं वासवदत्ताप्रगल्भ्या निरपायप्रियदर्शिकाप्राप्त्यवगयात्माऽडमर्शांगन्धिः । अथ
वासवदत्ताप्रसादमित्छुतो वत्सराजस्य प्रवेदो सूचयितुं प्रवेशकमारभते ततः प्रविशति
मनोरमेति । तपस्विन्यनुकम्पार्हा । अङ्गारवती प्रद्योतस्य पत्नी वासवदत्ताया माता ।
तद्विनोदननिमित्तं तस्या दुःखास्यामार्जनायैमित्यर्थः ।
१ कहं एत्थ. २ दिट्ठा ताए किं पओ०. ३ अण्णुणेमि०.

४६ प्रियदर्शिकायां
मनोरमा—हला किं पुनस्तस्मिंल्लेखे आलिखितम् । (हला किं उण
तस्सिं लेहे आलिहिदं ।)
काञ्चनमाला—या मम भगिनी सा तव जनन्येव । तस्या भर्ता
दृढवर्मा तातस्ते । तत्तव किमेतदाख्यातव्यम् । तस्य समधिकं संवत्सरं
कलिङ्गहतकेन बद्धस्य । तन्न युक्तमेतं वृत्तान्तमनिष्टं श्रुत्वा समीपस्थि-
तस्य समर्थस्य भर्तुस्त एवमुदासीनत्वमवलम्बितुमिति । (जा मह भइणी
सा तव जणणी एव्व । ताए भत्ता दिढवम्मा तादो दे । ता तव किं एदं आअच्छि-
दव्वं । तस्स समहिअं संवच्छरं कलिङ्गहएण बद्धस्स । ता ण जुत्तं एदं उत्तन्तं अणिठ्ठं
सुणिअ समीवद्विदस्स समत्थस्स भत्तुणो दे एव्वं उदासीणत्तण ओलम्विदुत्ति ।)
मनोरमा—हला काञ्चनमाले ! यदा तावदयं वृत्तान्तो भट्टिन्यै न
केनापि विज्ञापयितव्य इति भर्त्राज्ञप्तं तत्केन पुनरिदानीं स लेखः - - ।
(हला कञ्चणमाले ! जदा दाव अअं उत्तन्तो भट्टिणीए ण केण वि [
भत्तिणा आणत्ता ता केण उण दाणिं सो लेहो सुणाविदो ।)
काञ्चनमाला—अनुवाच्य तूष्णींभूताया मम हस्ता[त्स्वय-]
मेव भर्त्या वाचितः । (अणुवाइअ तुह्णीभूदाए मह ह[त्थादो
भट्टिणीए वाइदो ।)
मनोरमा—तेन गच्छ त्वम् । एषा खलु देवी
लभ्यां तिष्ठति । (तेण गच्छ तुमं । एसा क्खु देवी [
हीए चिट्ठइ ।)
काञ्चनमाला—तेन हि भट्टिनीसकाशं ग[मिष्या-]
न्ता ।) (तेणे हि भट्टिणीसआसं गमिस्सं ।)
मनोरमा—चिरं खलु म [ ]
निर्विण्णा सा तपस्विन्यात्मनो जीवितेन ।
तत्तत्रैव गच्छामि । (इति निष्क्रान्ता ।) (चिरं उ[ण]
णाअदाए । दिढं च णिव्विण्णा सा तवस्सिणी अत्तणो जीवि[देण]
भवे । ता तहिं एव्व गच्छिदि ।)
(इति प्रवेशकः ।)
समर्थस्य प्रभाववत । दन्तवल्ली हस्तिदन्ती [ ]
महागभीरितनिश्रित्यर्थे । प्रवेशक तद्देयानुदात्तोक्त्या
१ भडणिमा. २ सुण ने अनापास्त्विम समीव० (
(यन ). ४ वाइदन्नो (वाचयितव्यः) ५ ता ( नन ).

( ततः प्रविशति सोद्वेगासनस्था वासवदत्ता साङ्कृत्यायनी विभक्तश्च परिवारः । )
साङ्कृत्यायनी—राजपुत्रि अलमुद्वेगेन । नेदृशो वत्सराजः ।
कथमित्थंगतमपि भवत्या मातृपक्षपतिं विज्ञाय वत्सराजो निश्चिन्तं स्थास्यति ।
वासवदत्ता—( सास्रम् । ) भगवति अतिऋजुकेदानीं त्वम् ।
यस्य मया न कार्यं तस्य मदीयेन किं कार्यम् । भर्तुर्युक्तं ममेत-
दान्विक्षितुम् । सा पुनर्न जानात्यद्यापि तादृशी न वासवदत्तेति ।
तत्र पुनरेष आरण्यिकावृत्तान्तः प्रत्यक्षः । तत्कथमेतद् भणसि । ( भअवदि
अदिरुज्जुआ दाणिं तुमं । जस्स मए ण कज्जं तस्स ममकेरएण किं कज्जं । भट्टु-
आए जुत्तं मम एदं आलिहिदुं । सा उण ण आणादि अज्जवि तारिसी ण वासवद-
त्तेति । तत्थ उण एदं आरणिआए उत्तन्तं पच्चक्खं । ता कहं एदं भणासि । )
⸺ साङ्कृत्यायनी—यत एव मे प्रत्यक्षं सत एव ब्रवीमि । तेन ननु
कौमुदीमहोत्सवे त्वां हासयितुं तथा क्रीडितम् ।
वासवदत्ता—भगवति एतदत्र सत्यम् । तथा हासितास्मि येन
भगवत्याः पुरतो लज्जया कथमपि तिष्ठामि । तत्किं तदीयया कथया ।
नन्वेनेनैव पक्षपातेनैतावतीं भूमिं नीतास्मि । ( इति रोदिति । ) ( भअवदि
एदं एत्थ सच्चं । तह हासिदह्मि जेण भअवदीए पुरदो लज्जाए कहं वि चिट्ठामि । ता
किं तकेरएण कहाए । णं एदेण एव्व पक्खवादेण एत्तिअं भूमिं णीदह्मि । )
साङ्कृत्यायनी—अलं राजपुत्रि रोदितेन । नेदृशो वत्सराजः ।
( विलोक्य । ) अथवा प्राप्त एवायं यस्ते मन्युप्रमार्जनं करोति ।
वासवदत्ता—मनोरथा इदानीमेते भगवत्याः । ( मणोरहा दाणिं एदे
भअवदीए । )
( ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च । )
राजा—वयस्य क इदानीमभ्युपायः प्रियां मोचयितुम् ।
विदूषकः—भो वयस्य मुञ्च विषादम् । अहं त उपायं कथयि-
ष्यामि । ( भो वयस्स मुञ्च विसादं । अहं दे उवाअं कहेस्सं । )
प्रवेशोऽङ्कद्वयस्थाने नैष्क्रमप्रवेशिकैः ॥ इति । अतिऋजुका अतिमात्रेण
सरलास्वभावा । एतदप्रजानानेत्यर्थः । मया न कार्यं ममेष्टकार्येऽपि आरण्यिका-
संस्कारेणोपायादिति यावत् । आर्याया मम्मानु...रणणी तथानुदण्डमंजूषा। दृग्निमित्तस्य
दृष्टसम्पदां कृच्छ्रेण । पक्षपातेन रजः पक्षपातेन ।
१ अतिऋजुका २ पूर्वोक्तं वदि... मातृपक्षीयस्य ( रत्न ) क०भ०, ३ अयं बन्ध०.

Here is the complete and faithful line-by-line transcription of the page into Devanagari:

राजा—(सधैर्यम्।) वयस्य त्वरिततरमभिधीयताम्।
विदूषकः—भो त्वं तावदनेकसङ्गरसंघट्टप्रभावबाहुशाली। पुनरप्य-
नेकगजतुरगपदातिदुर्षिहबलसमुदितः। तत्सर्वबलसंदोहेनान्तःपुरं सुपीड़ितं
कृत्वेदानीमेवारण्यिकां मोचय। (भो तुमं दाव अणेअसमरसङ्घट्टप्पहावबाहु-
साली। पुणो वि अणेअगअतुरगपदाइदुव्विसहबलसमुदिदो। ता सव्वबलसन्दोहेण
अन्तेउरं सुपीड़िअं करिअ दाणिं एव्व आरण्णिअं मुचावेहि।)
राजा—वयस्य अशक्यमुपदिष्टम्।
विदूषकः—किमत्राशक्यम्। यतस्तावत्कुम्भवामनवृद्धकञ्चुकि-
वर्जितो मनुष्योऽपरो नास्ति तत्र। (किं एत्थ असक्कं। जदो दाव कुम्भवमण-
वुड्ढकञ्चुइवज्जि

चतुर्थोऽङ्कः । ४९
तदेहि । देवीसकाशमेव गच्छावः ।
विदूषकः—भोः गच्छ त्वम् । अहं पुनरिदानीमेव बन्धनात्क-
थमपि परिभ्रश्यागतोऽस्मि । तन्न गमिष्यामि । (भो गच्छ तुमं । अहं
दाणि एव्व बन्धणादो कदं वि परिब्भंशिअ आअदोम्हि । तो ण गमिस्सं ।)
राजा—(विहस्य कण्ठे गृहीत्वा बलान्निर्नेयति ।) मूर्ख आगम्यतामा-
गम्यताम् । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) इयं देवी दन्तवलभीमञ्चमध्यास्ते ।
यावदुपसर्पामि । (सत्वरमुपसर्पति ।)
(वासवदत्ता सखेदमासनादुत्तिष्ठति ।)
राजा—
किं मुक्तासनमलं मयि संभ्रमेण
नोत्थातुमित्थमुचितं मम तान्तमध्ये ।
दृष्टिम्रसादविधिमात्रहतो जनोऽय-
मत्यादरेण किमिति क्रियते विलक्षः ॥

१० प्रियदर्शिकाया
भ्रूभङ्गं न करोषि रोषिषि मुहुर्मुग्धेक्षणे केवलं
नातिस्फुरिताधरानवरतं निःश्वासमेवोज्झसि ।
वाचं नापि ददासि तिष्ठसि परं प्रध्याननम्रानना
कोपस्ते स्तिमितो' निपीडयति मां गूढप्रहारोपम ॥ ३॥
प्रिये प्रसीद प्रसीद । ( इति पादयो पतति । )
वासवदत्ता—अतिसुष्ठितो नन्वसि । किमिदानीं दुःखित जनं
निवारयसि । उत्तिष्ठे २ कोऽत्र कुपित । ( अदिसुट्ठिदो ण सि । किं दाणिं
दुक्खिदं जणं विआरेसि । उठ्ठेहि को एत्थ कुविदो । )
साङ्कृत्यायनी—उत्तिष्ठ महाराज । किमनेन । अन्यदेव तावदु-
द्वेगकारणमस्या ।
राजा—( ससम्भ्रमम् १ ) भगवति किमन्यत् ।
( साङ्कृत्यायनी कर्णे कथयति । )
राजा—( विहस्य । ) यद्येवमलमु

चतुर्थोऽङ्कः । ५१
वर्त्ता न सं - -
निर्दिष्टाक्रान्तमन्दं प्रतिदिनविरमद्वीरदासेरकौघे
शश्वत्संशीर्यमाणद्विपतुरगनराणीकनिःशेषसैन्यम् ।
अद्य श्वो वा विभग्ने झटिति मम बलैः सर्वतस्तत्र दुर्गे २ सति
बद्धं युद्धे हतं वा भगवति न चिराच्छ्रोष्यसि त्वं कलिङ्गम् ॥ ५ ॥
साङ्कृत्यायनी—राजपुत्रि प्रथमतरमेव भवत्याः कथितं मया
त्यमप्रतिविधाय वत्सराजः स्थास्यतीति ।
वासवदत्ता—यद्येवं प्रियं मे । ( जइ एवं पिअं मे । )
( प्रविश्य । )
प्रतीहारी—जयतु जयतु भर्ता । एष खलु विनयसेनो दृढवर्मक-
-ञ्चुकिसहितो हर्षसमुत्फुल्ललोचनः प्रियं निवेदयितुकामो द्वारे तिष्ठति ।
जेदु जेदु भट्टा । एसो क्खु विअअसेणो दिढवम्मकञ्चुइसहिदो हरिससमुप्फुल्ललोअणो
पिअं णिवेदिदुकामो दुवारे चिट्ठइ । )
वासवदत्ता—( सस्मितम् । ) भगवति यथा तर्कयामि परितोषि-
-तास्म्यार्यपुत्रेणेति । ( भगवदि जह तक्केमि परितोसिदह्मि अज्जउत्तेणेति । )
साङ्कृत्यायनी—वत्सराजपक्षपातिनी खल्वहं न किञ्चिदपि ब्रवीमि ।
राजा—शीघ्रं प्रवेशय तौ ।
प्रतीहारी—तथा । ( इति निष्क्रान्ता । ) ततः ।
( ततः प्रविशति विजयसेनः कञ्चुकी च । )
विजयसेनः—भोः कञ्चुकिन् । अद्य स्वामिपादा द्रष्टव्या इति
यत्सत्यमनुपमं कमपि सुखातिशयमनुभवामि ।

वृत्तम् ॥ ४ ॥ निर्दिष्टेत्यादि । हे भगवति साङ्कृत्यायनीमुद्दिश्यैतत् । अद्य
श्वो वा मम बलैः तत्र तस्मिन् दुर्गे झटिति शीघ्रं सर्वतः विभग्ने विध्वस्ते त्वं कलिङ्ग-
कलिङ्गराजमचिरादेव युद्धे बद्धं हतं वा श्रोष्यसि । कथम्भूतमित्याह । निर्दिष्टेनोपरिक्षिप्तेन
आक्रान्तेन अभिद्रवेण मन्दं निर्गतार्हं । निर्दिष्टारकन्दमन्देति पाठे निर्दिष्टे य आक्रन्दो
दारुणो रणः । आक्रन्दो दारुणे रणे इत्यमरः । प्रतिदिनं दिने दिने विरमन् क्षीयमाणं वीराणां
दाशेराणां विक्रान्तानां च । भृत्ये दासेरदासो वा इत्यमरः । इत युद्धादिव्यापारो यस्य तम् ।
शश्वदजस्रं शीर्यमाणा ध्वस्यमाना द्विपा गजाः तुरगा नरा योधाश्च यस्मिंस्तत् निःशेषं क्षीणं
निःशेषं बलं सैन्यं यस्य तम् । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ५ ॥ वत्सराजपक्षपातिनी एतेनेदं
पक्षपातेनेत्यादि वासवदत्तावचनं मनसि कुर्वन्त्याः सोल्लुण्ठनोक्तिरियम् ।
१ ०क्रन्द०. २ सर्वतस्तं. ३ पारि.

कञ्चुकी—विजयसेने अवितथमेतत् । पश्य ।
सुखनिर्भरॊऽन्यथापि स्वामिनमवलोक्य भवति भृत्यजनः ।
किं पुनरखिलविघटननिर्व्यूढप्रभुनियोगभरः ॥ ६ ॥
उभौ—( उपसृत्य ।) जयतु जयतु स्वामी ।
( राजा उभावपि परिष्वजते । )
कञ्चुकी—देव दिष्ट्या वर्धसे ।
हत्वा कलिङ्गहतकं दृढमस्त्स्वामी निवेशितो राज्ये ।
देवस्य समादेशो निर्व्यूढो विजयसेनेन ॥ ७ ॥
वासवदत्ता—अयि भगवति अभिजानास्येतं कञ्चुकिनम् ।
( अइ भयवइ अभिजाणासि एदं कञ्चुइ । )
साङ्कृत्यायनी—कथं नाभिजानामि । ननु स एष यस्य हस्ते
मातृष्वस्रा ते पत्रिश्र्मनुप्रेषितवती ।
राजा—साधु विजयसेनेन महाव्यापारोऽनुष्ठितः ।
( विजयसेन पादयो पतति । )
राजा—देवि दिष्ट्या वर्धसे । प्रतिष्ठितो राज्ये दृढवर्मा ।
वासवदत्ता—( सहर्षम् ।) अनुगृहीतास्मि । ( अणुगहिदम्हि । )
विदूषकः—ईदृशेऽभ्युदयेऽस्मिनानुकूल एतत्करणीयम् । ( राजानं
निर्दिश्य वीणावादन नाटयन् । ) गुरुपूजा । ( आत्मना यज्ञोपवीतं दर्शयन् । )
ब्राह्मणस्य सत्कारः । ( आरण्यिकां सूचयन् । ) सर्वबन्धनमोक्ष इति ।
( ईरिसे अब्भुदए अस्मिं राअउले एदं करणिज्जं । गुरुपूजा । बह्मणस्स सक्कारो ।
सव्वबधणमोक्खोत्ति । )
राजा—( वासवदत्तामवलोक्य छोटिकां ददत् ।) साधु वयस्य साधु ।
अवितथं तथ्यम् । सुखेति । अन्यथापि मदप्रभुकार्यकरणमन्तरेपि
स्वामिनमवलोक्य भृत्यजनः सुखेन निर्भर नितरां पूर्णो भवति । किं पुन अखिलस्य
विघटननेन वमनेनेति यावत् निर्व्यूढः साध्यत्वान्नीतः प्रभोर्नियोगस्य निर्दिष्टकार्यस्य भारो येन
सः । सुखनिर्भरो भवेदिति वक्तव्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥ हत्वेति । विजयसेनेन कलिङ्गहतकं
हत्वा अस्मत्स्वामी राज्ये निवेशितः प्रतिष्ठापितो हि। देवस्य समादश निर्व्यूढः सम्पादितः
ननु ॥ ७ ॥ अभ्युदये इत्यत्रागादीनोपारेक्षायाम् । गुरुपूजा इत्यर्थिनिरदनम् सत्कारः ।
छोटिकां अङ्गुष्ठमध्यमयोगेनिति गन्धव्यजन्यो ध्वनिविशेषः ।
१ एतन्नास्ति पुस्तकान्तरे २ सोऽहम् अस्मत्स्वामिति निवेशिते ३ दृशाऽऽश्वास्य पत्र
इत्यादिप्रमादिना ४ काष्ठ०-पुस्तके ५ महा० ६ प्रख्यातं जयतु आवुत्त (रेषु अन्य
वुत्तो) इत्याधिक पुस्तकान्तरे

विदूषकः—भवति कथं त्वं न किमप्यत्र समादिशसि । ( होदि
कहं तुमं ण किं वि एत्थ समादिससि । )
वासवदत्ता—( साङ्कृत्यायनीमवलोक्य सस्मितम् । ) मोचिता खलु
हताशेनारण्यिका । ( मोहिदा क्खु हदसेण आरण्णिआ । )
साङ्कृत्यायनी—किं वा तपस्विन्यानया बद्धया ।
वासवदत्ता—यथा भगवत्यै रोचते । ( जह भअवदीए रोअदि । )
साङ्कृत्यायनी—यद्येवमहमेवं गत्वा तां मोचयिष्यामि ।
( इति निष्क्रान्ता । )
कञ्चुकी—इदमपरं संदिष्टं महाराजेन दृढवर्मणा । त्वत्प्रसादा-
त्सर्वमेव यथाभिलषितं संपन्नम् । तदेते प्राणास्त्वदीयाः । यथेष्टमिमान्वि-
नियोक्तुं त्वमेव प्रमाणमिति ।
( राजा सलज्जमधोमुखस्तिष्ठति । )
विजयसेनः—देव न शक्यमेव देवं प्रति प्रीतिविशेषं दृढव-
र्मणः कथयितुम् ।
कञ्चुकी—यद्यपि तुभ्यं प्रतिपादितायाः प्रियदर्शिकाया अस्मद्दु-
हितुः परिभ्रंशात्न मे संबन्धो जात इति दुःखमासीत्तथापि वासवदत्तायाः
परिणेत्रापि त्वया तदपनीतमेव ।
वासवदत्ता—( सास्त्रम् । ) आर्य कञ्चुकिन् कथं मे भगिनी
परिभ्रष्टा । ( अज्ज कञ्चुइ कहं मे भइणी परिब्भट्ठा । )
कञ्चुकी—राजपुत्रि तस्मिन्कलिङ्गहतकावस्कन्दे विद्रुतेष्वितस्त-
तोऽन्तःपुरजनेषु दिष्ट्या दृष्टामिदानीं न युक्तमत्र स्थातुमिति तामहं
गृहीत्वा वत्सराजान्तिकं प्रस्थितः । ततः संचिन्त्य तां विन्ध्यकेतोर्हस्ते
निक्षिप्य निर्गतोऽस्मि । यावत्प्रतीपमागच्छामि तावत्कैरपि तत्स्थानं सह
विन्ध्यकेतुना स्मर्तव्यतां नीतम् ।
प्रतिपादितायाः संकल्पितायाः । परिभ्रंशात्स्वहस्तस्खलनाद्विनाशाद्वा । कलिङ्गहतक-
स्यावस्कन्दः अभिभवः तस्मिन् । दिष्ट्या सुदैवात् । संचिन्त्य कार्यगुरुतां विचार्य ।
प्रतीपमागच्छामि परावृत्तामि ।
१ मेव तामहम्मोचयिष्यामि, २ शक्यन्ते ॰प्रीतिविशेष॰.

९४ प्रियदर्शिकायां
राजा—( सस्मितम् । ) विजयसेन किं कथयसि ।
कञ्चुकी—सर्वत्र चान्विष्यता मया न प्राप्ता । तदाप्रभृति नाद्यापि
विज्ञायते क्व वर्तत इति ।
( प्रविश्य मनोरमा । )
मनोरमा—भट्टिनि प्राणसंशये वर्तते सा तपस्विनी । ( भट्ठिणी
पाणसंसाए वट्टइ सा तवस्सिणी । )
वासवदत्ता—( साशङ्कम् । ) किं पुनस्त्वं प्रियदर्शनावृत्तान्तं जानासि ।
( किं उन तुमं पिअदंसणाउत्तन्तं जाणासि । )
मनोरमा—न खल्वहं प्रियदर्शनावृत्तान्तं जानामि । एषा खल्वा-
रण्यिका कल्प्यव्यपदेशेनानीतं विषं पीत्वा प्राणसंशये वर्तत इत्येवं मया
निवेदितम् । तत्परित्रायतां भट्टिनी । ( रुदती पादयोः पतति । ) ( ण हु अहं
पिअदंसणाउत्तन्तं जाणामि । एसा क्खु आरण्णिआ कल्लव्ववदेसेण आणीदं विसं पाउअ
पाणसंसाए वट्टदित्ति एवं मए णिवेदितं । ता परित्ताअदु भट्ठिणी । )
वासवदत्ता—( स्वगतम् । ) हा धिक् हा धिक् । प्रियदर्शनादुःख-
मपि मेऽन्तरितमारण्यिकावृत्तान्तेन । अतिदुर्मनः खलु लोकः । कदाचिन्मा-
मन्यथा संभावयिष्यति । तदेतदत्र युक्तम् । ( प्रकाशं ससंभ्रमम् । ) मनोरमे
लघ्विहैवानय ताम् । नागलोकाद्गृहीतविषविद्य आर्यपुत्रोऽत्र कुशलः ।
( हद्धि हद्धि । पिअदंसणादुक्खं वि मे अन्तरिदं आरण्णिआउत्तन्तेण । अदिदुम्मणो क्खु
लोओ । कदाइ मं अण्णहा संभावइस्यदि । ता एदं एत्थ जुत्तं । मनोरमे लहु इह
एव्व आणेहि तं । णागलोआदो गहिदविसविज्जो अज्जउत्तो एत्थ कुसलो । )
( निष्क्रान्ता मनोरमा । तत प्रविशति मनोरमया धृता
तीव्रविषवेगमात्मानं नाटयन्त्यारण्यिका । )
आरण्यिका—हला मनोरमे कस्मादिदानीं मामन्धकारं प्रवेशयसि ।
( हला मणोरमे कीस दाणि मं अन्धआरं पवेसेसि । )
मनोरमा—( सविषादम् । ) हा धिक् हा धिक् । दृष्टिरेप्यस्याः
संक्रान्ता विषेणैव । ( वासवदत्तां दृष्ट्वा । ) भट्टिनि लघु परित्रायस्व लघु
प्रियदर्शना प्रियदर्शिका । मनोरमावाक्ये सा तपस्विनी इत्यत्र सेत्यनेन कञ्चुकिप्रोक्ता
राजकन्येव परामृष्टा इति मन्यमानाया उक्तिरियम् । कल्प्यव्यपदेशेन कल्प्ये प्रातराशे तस्य
व्यपदेशेन विषेण यद्वा कल्प्या इति संस्कृतं तत्र कल्प्या मद्यम् । कल्यं प्रभाते हरीये
स्यात्... । उपायवचनेऽपि स्यात्रिषु मद्येतु योषिति । इति मेदिनी । अन्यथा संभाव-
यिष्यति अनयैव तस्यै विषं दत्तमिति तर्कयेत् ।
१ ततः २ ततः प्रविशति म०, ३ ०न्ता. ४ एतन्नास्ति क्वचित्, ५ दृष्टिरेवो आत्मानं
( दिट्टिएंवे अत्तन्नं )

or similar conjunct, then म्.
If we transcribe what is printed: (अदिष्टत्वम् ।) or (अविदितम् ।). Let's look at (अविदितम् ।):
Does letter 2 have ि? Yes, the curve goes up to the left.
Does letter 3 have ि? Yes, look at the second curve going up to the left!
Wait! There are TWO ि matras!
Look at line 24:
First letter: अ
Second letter has an ि matra on the left.
Third letter ALSO has an ि matra on the left!
Wait! Two ि matras?
Let's see: अ वि दि त म्!
Yes! अ + वि (has ि-matra) + दि (has ि-matra) + त + म्!
Wait, but why does it look a bit like ण्ण?
Wait, in line 22: किं दे बोधोत्ति - त्ति has that shape.
Wait, could it be Prakrit?
(अविदितम् ।) in Sanskrit has:
अ - वि (ि) - दि (ि) - त - म्.
Wait, look at letter 4: is it त?
Yes, it looks just like त in `तपस्वि

राजा— (सास्त्रम् ।)
एषा मीलयतीदमीक्षणयुगं जाता ममान्धा दिशः
कण्ठोऽस्याः प्रतिरुध्यते मम गिरो निर्यान्ति कृच्छ्रादिमाः ।
एतस्याः श्वसितं हृतं मम तनुर्निच्चेष्टतामागता
मन्येऽस्या विषवेग एष हि परं सर्वं तु दुःखं मम ॥ ९ ॥
वासवदत्ता—(सास्रम्) प्रियदर्शने उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । पश्यैष
महाराजस्तिष्ठति । कथं वेदनाप्यस्या नष्टा । किमिदानीं मयापराद्धम-
जानत्या येन कुपिता नाल्लपसि । तत्प्रसीद प्रसीद । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । न
खलु पुनरपरात्स्यामि । (ऊर्ध्वमवलोक्य ।) हा दैवहतक । किमिदानीं
मयापकृतं येनैतदवस्थां गता मे भगिन्योदर्शिता । (प्रियदर्शिकाया उपरि
पतति ।) पिअदंसणे उट्ठेहि उट्ठेहि । पेक्ख एसो महाराओ चिट्ठइ । कहं वेदणा वि
से णट्ठा । किं दाणिं मए अवरद्धं अजाणन्तीए जेण कुविदा णालवसि । ता पसीद
पसीद । उट्ठेहि उट्ठेहि । ण हु पुणो अवरज्झिस्सं । हा देव्हदअ किं दाणिं मए अव-
किदं जेण एदावत्थं गदा मे भइणी आदंसिदा ।)
विदूषकः—भो वयस्य कथं त्वं मूढ इव तिष्ठसि । नैष विषा-
दस्य कालः । विषमा खलु गतिर्विषस्य । तद्दर्शयात्मनो विद्याप्रभावम् ।
(भो वअस्स कहं तुमं मूढोविअ चिट्ठसि । ण एसो विसादस्स कालो । विसमा क्खु गई
विसस्स । ता दंसेहि अप्पणो विज्जापहावं ।)
राजा—सत्यमेवैतत् । (प्रियदर्शिकामवलोक्य ।) मूढ एवाहमैतावतीं
वेलाम् । तदहमेनां जीवयामि । सलिलं सलिलम् ।
विदूषकः—(निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य ।) भोः एतत्सलिलम् । (भो ।
एदं सलिलम् ।
(राज्ञोऽभ्युक्ष्य प्रियदर्शनाया उपरि हस्तं निधाय मन्त्रस्मरणं
नाटयति । प्रियदर्शिका शनैरुत्तिष्ठति ।)
वासवदत्ता—आर्यपुत्र दिष्ट्या प्रत्युज्जीविता मे भगिनी ।
(अज्जउत्त दिट्ठिआ पच्चुज्जीविदा मे भइणी ।)
वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ८ ॥ एषेति । एषा प्रियदर्शिका विगात्राम्या ईक्षणयुगं
मीलयति । दिशो मम अन्धा जाताः । अस्या कण्ठः प्रतिरुध्यते स्तम्भो निरुध्यते इमा मम
गिरः शब्दाः कृच्छ्रादिर्यान्ति । एतस्या श्वसितं हृतं मम तनुर्निच्चेष्टा निष्व्यापारा-
मागता । अतः अस्या विषवेग एव मन्ये परं गरि तु दुःखं विषवेगजा पीडा मम ।
असङ्गतिरलंकारः । शार्दूल वृत्तम् ॥ ९ ॥
१ इत. २ मवि. ३ र्मा (म) नाल. ४ स्पर०. ५ भगिनीं जियदर्शना.

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari:

चतुर्थोऽङ्कः । ५७
विजयसेनः—अहो देवस्य विद्याप्रभावः ।
कञ्चुकी—अहो सर्वत्राप्रतिहता नरेन्द्रता देवस्य ।
प्रियदर्शिका—( शनैरुत्थायोपविश्य च जृम्भिकां नाटयन्ती सविषादमस्व-
स्थम् १) मनोरमे चिरं खलु सुप्तास्मि । ( मणोरमे चिरं खु सुत्ताम्हि । )
विदूषकः—भो वयस्य निर्व्यूढं ते वैद्यत्वम् । ( भो वयस्स णिव्वूढं
दे वेदित्तणं । )
( प्रियदर्शिका साभिलाषं राजानं निरूप्य सलज्जं किंचिदधोमुखी तिष्ठति । )
वासवदत्ता—( सहर्षम् ) आर्यपुत्र किमिदानीमप्येषाऽन्यथैव करोति ।
( अज्जउत्त । किं दाणि वि ऐसा अण्णेहञ्च करेदि । )
राजा—( सस्मितम् । )
स्वभावस्था दृष्टिर्न भवति गिरो नातिविशदा-
स्तनुः सीदत्येषा

५८ प्रियदर्शिकायां
विदूषकः—भवति त्वं भगिनीं गृहीत्वा कण्ठे एवं परितुष्यसि !
वैद्यस्य पारितोषिकं विस्मृतम् । ( होदि तुमं भइणिं गेण्हिअ कण्ठे एवं परितु-
स्ससि । वोदिअस्स पारिदोसिअं विसुमरिदं । )
वासवदत्ता—वसन्तक न विस्मृतम् । ( वसन्तअ ण विसुमरिदं । )
विदूषकः—( राजानं निर्दिश्य सस्मितम् । ) वैद्य प्रसारय हस्तम् ।
भगिन्या अग्रहस्तं ते पारितोषिकं दापयिष्यामि । ( बोदिअ पसारेहि हत्थं ।
भइणीए अग्गहत्थं दे पारिदोसिअं दाविस्सं । )
( राजा हस्तं प्रसारयति । )
( वासवदत्ता प्रियदर्शिकासहस्तमर्पयति । )
राजा—( हस्तमुपसंहृत्य । ) किमनया । संप्रत्येव कथमपि प्रसादितासि ।
वासवदत्ता—कस्त्वमग्रहीतुम् । प्रथममेव तातेनेयं दत्ता । ( को
तुमं अग्गहिदुं । पुढमं एव्व तादेण इअं दिण्णा । )
विदूषकः—भो माननीया खलु देवी । मास्याः प्रतिकूलं कुरु ।
( भो माणणीआ खलु देवी । मा से पडिऊलं करेहि । )
( वासवदत्ता राज्ञो हस्तं बलादाकृष्य प्रियदर्शिकामर्पयति । )
राजा—( सस्मितम् । ) देवी प्रभवति । कुतोऽस्माकमन्यथा कर्तुं विभवः ।
वासवदत्ता—आर्यपुत्र अतोऽपि परं किं ते प्रियं क्रियताम् ।
( अज्जउत्त अदो वि परं किं दे पिअं करीअदु । )
राजा—किमतःपरं प्रियम् । पश्य ।
निःशेषं दृढवर्मणा पुनरपि स्वं राज्यमध्यासितं
त्वं कोपेन सुदूरमप्यपहृता सद्यः प्रसन्ना मम ।
जीवन्ती प्रियदर्शना च भगिनी भूयस्त्वया सङ्गता
किं तत्स्यादपरं प्रियं प्रियतमे यत्साम्प्रतं प्रार्थ्यते ॥ ११ ॥
स्यादन्य सम्भिक्तासि । विभवः सामर्थ्यम् । निःशेषमिति । दृढवर्मणा पुनरपि
निःशेषं स्वराज्यमध्यासितमधिष्ठितम् । कोपेन सुदूरमपहृता त्वमपि सद्यो मम प्रसन्ना ।
प्रियदर्शना भगिनी जीवन्ती सती त्वया भूयः पुनरपि सङ्गता । अतः हे प्रियतमे किं
१ वेज्जस्स २ परिदोष्य. ३ ऽङ्ग स्यात्.

TRANSLATION.
—————
ACT I.
———
I May Gaurî be propitious unto you; she, who at her
marriage rite had her sight troubled by the smoke (of the
nuptial fire), but again whose eyes were gladdened
by the rays of the moon (on Śiva's head); who looking
with longing at the bride-groom, had again her face
hung down through Brahma's shame; who was full of
jealousy at (when she beheld) Hara, reflected into
the mirror of the moon-like nails of her feet, bearing
Gaṅgâ; and whose hair stood on end at his touch
(as he seized her hand)!
Moreover, may Śiva, who—though angry as the mount
Kailâsa, being upheaved, quaked, when the ganas
had their amazment rising, when Kumâra (Kâ'rtikeya)
was lurking under the lap of his mother, when the
serpent (on the body of Śiva) was looking about with
rage, and when the ten-headed one (Râ'vana) with his
body groaning under the firm planting of his foot (to
press down the mountain) was sinking to the depth
of Pâtâla—was yet delighted at being closely embraced
through fear by Umâ, protect us!!
(At the end of the Benediction)
STAGE-MANAGER—(After walking round) To-day, at
the spring-festival, I being very respectfully called, have
been thus addressed by the multitude of kings, dependent
on the lotus feet of the illustrious king Sriharsha, and
here arrived from the regions in different directions—
“We have heard it, coming from ear to ear, that our
master, Śri Harshadeva, has composed a Nâtikà, Priyadar-
sikâ by name, graced with a novel arrangement of plot.
But we have not seen it staged. Out of great deference,
therefore, to that very king, the delighter of the hearts
of all people, and with a disposition on your part to
favour us, you should represent the same with proper

pp. 3-4. 2 [ Act I.
performance'. I will, therefore, in the first place
arrange the costumes ( or the tiring room ) and then
do as desired. (Looking around) I am quite convinced
that the minds of the spectators have been won over
(or favorably disposed ). For,
Śrī Harsha is a skilled poet; and this assembly too
is appreciative of merits; the story of king Vatsarāja
is attractive ( popular ) in the world; and we, on our part,
are expert in acting : each one of these circumstances
is, by itself, the source of the attainment of the desired
object; how much more so must then be this combi-
nation of all excellences that has come about through
the greatness ( lit. increase ) of my good luck !
(Looking towards the tiring room).
Ah, how now ! When I was just about to begin the
prologue, my brother, having known my intention, has
assumed the part of the chamberlain of Drdhavarman,
king of Angas, and is coming hitherwards. I will also
then put on the costume of the character to enter next.
[ Exit ].
End of the INDUCTION.
ACT I.
(Enter the Chamberlain)
CHAMB.-(Gesticulating fatigue accompanied by sorrow,
and sighing)
Alas ! Oh, pity !
The king's misfortune; grief caused by separation
from my kinsfolk; exile from the country; and the
fatigue of a difficult journey—thus is tasted by me
this fruit of my longevity of life, that has been bitter
and fruitless. (4).
(With sorrow and amazement ). That such a disaster
should have been brought over even such a one as
king Drdhavarman, whose three regal powers were
unobstructed, and who was a peer of Raghu, Dilīpa and

Act I. ] 3 pp. 4-5.
Nala, with a sudden attack, by the cursed king of the
Kalingas, who had cherished a feeling of resentment
at the thought that he had betrothed (promised) his
daughter to Vatsarāja, although solicited for himself
by him, and who found an opportunity (lit. a weak point)
in that king Vatsa did not return till then from captivity
—this, to tell the truth—I do not believe though it has
come to pass. How is it that fate has been exceedingly
cruel and thus disposed (adverse) towards us! For,
that princess I bore away from the tumult of the
assault of that sort and terrible like the destruction
time of the world and placed in the house of the forest-
king, Vindhyaketu, connected with a friendly bond
with king Dṛḍhavarman, thinking that I might some
how take her to king Vatsa and thereby free my master
from his obligation (lit. debt of promise). But when
I had gone to Agastya's holy pool to bathe, as it was
not far off, some people fell upon Vindhyaketu in an
instant, slew him, and depopulating the place like
demons, burnt it; and it is not known in what plight
the princess too now is. The whole place was carefully
searched by me; but I did not find out whether she was
carried off by those marauders or burnt by them.
So what am I, luckless one, to do! (Reflecting)
Ah! I have heard that Vatsarāja has escaped from
imprisonment and returned to Kauśāmbī, carrying off
with him Pradoyata's daughter. What! shall I go just
there then? (Sighing and observing his own condition.)
But what sort of thing shall I say, going there without
the princess? Ah! Vindhyaketu had said to me to-day
—"Don't you fear. His honour, the great king
Dṛḍhavarmā, is alive; and is in captivity greatly dis-
abled by severe wounds. I will, therefore, go to my
master and make the remaining part of my life blissful
(lit. fruitful) by serving his feet. (Going about and
looking up). Oh the extreme rigour of the autumnal
sun! since it is fonud to be extremely severe even by me
heated as I am by many afflictions.
This sun that is freed from the screen (lit. bond) of
clouds and has reached Libra after occupying Virgo, is

pp 5-6 4 [ Act I.
indeed, blazing fiercely, having regained his efful-
gence, as Vatsarāja, freed from close imprisonment is
shining pre-eminently, having attained eminence after
securing the princess and regained his own abode (i e.
capital or power). (5) (Exit)
End of the Vishkambhaka.
――――――
(Enter the KING and VIDÛSHAKA)
KING—The constancy (lit. the being unaffected) of my
servants was known, the talent of ministers was witnessed,
even friends were observed (as regards their sincerity), the
affection (loyalty) of the townsmen was realised all
the more, the passion for adventures in battle was
quite satisfied, and the jewel of women was obtained
what, indeed, have I not obtained from captivity, as
from piety practised without hypocrisy (sincerely)? (6)
VIDU.—(With displeasure) O friend, how do you
praise that whore's son, cursed Captivity? And that
is forgotten now, viz.—How you, like a newly
captured lordly elephant, with feet (steps) stumbling
on account of the shackles of clanking iron chains,
with the burning of the heart indicated by the pale
lotus like face (the dry tip of the trunk ), with eyes
up-raised and steady owing to the force of rage, and
with the path along the ground cleared with the huge
hands (torn up with the huge trunk), did not get the
comfort of sleep even during the nights.
KING—Vasantaka, you are, indeed, a wicked man.
Mark—
You saw the prison gloomy with darkness but
not the splendour of her moon-like face, you felt pain
at the clank of the chains, but heard not her sweet
accents the cruel prison guards are present to your
mind to-day and not her loving side glances you
behold the faults of confinement but not the merits of
Pradyota's daughter. (7)
VIDÛ—(With an air of pride) If at all confinement
brings in its train happiness, why do you then fasten

Act I. ] 5 pp. 7-8.
your wrath upon the Kalinga-King for having taken
Drdhavarman a captive ?
KING—(Smiling;) Fie upon you, fool! Every [one is
not Vatsarāja who can escape in this way from prison
taking a Vāsavadattá with him. So let this matter
(lit-topic) be dropped. It is many days since
Vijayasena was sent against Vindhyaketu. And no one
has come (brought tidings, ) from him till now. Let
therefore, the minister Rumanwan be called at once.
I wish to say something to him.
(Having entered—)
The Portress—Victory, victory, to Your Majesty !
Here are arrived at the door-region Vijayasena and
the minister, Rumaṇvat.
KING—Quickly usher them in.
POR.—As Your Majesty commands !
[Enter RUMANVAT and VIJAYASENA.]
RUMA.—(Musing.)
Although gone out the very moment, servants
generally enter a royal palace, full of apprehension,
as if they were guilty, even though without guilt. (8)
(Approaching) Prosperity to Sire ?
KING—(Pointing to a seat) Rumaṇvat, be seated here.
RUMAN.—(Sitting down, with a smile). Here is
Vijayasena, the conqueror of Vindhyaketu, bowing
(to you).
VIJA.—(does accordingly.)
KING.—(Embracing him graciously.) Is Your Honour
well ?
VIJA.—(I am) to-day by Sire's favour.
KING—Vijayasena, please be seated (VIJAYA. sits
down).
KING—Vijayasena, tell Vindhyaketu's acount.
VIJA—Sire, what more can I tell ? It is as it should
be when Sire is angry.
KING—Still I wish to hear it in detail.