पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

२४२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
सयौवनशोभेनापि सतीनां धृतिं(l.21) हरन्नापि राजरूपगुणेन स्त्रीणां
सौविदलत्वे समकालमेव यत्नः कृतः . पृथ्वीराजादन्यराजानाम(l.22)···-
········रतेषु स्त्रीणां स्पृहा नाभूदित्यर्थः . श्रीधृत्योः स्त्रीलिङ्गत्वादपि
विरोधवाचकः क(l.23)··········रस्त्रीगाङ्गेया(?)···भवन्ति ॥ ३.
अपि सलिलशयस्य यस्य सेवा-
मकुरुत तं(l.24***67) परिरब्धुमुत्सुकानाम् .
⏑⏑⏑⏑⏑⏑[मसूययेव] निद्रा
नयनपथं न ज[गाम कामिनीनाम्] ॥
जलशयनस्यापि यस्य निद्रा सेवामकार्षीत्तमा[लिङ्गितुं का]ङ्क्ष-
न्तीनां स्त्रीणां नयन········अत्रोत्प्रेक्ष्यते असूययेवेति . यं ज-
लेपि श्रितं [न तत्या]ज तमप्यैताः कथं प्रार्थ·········· .
⏑⏑⏑⏑(l.3)रखदेवं

महता विक्रमेण दुशिश्रताभ्यामूष्मोयमाणाभ्यां भुजाभ्यामायत्तीकृतो
विधिरनुकूल एव त(l.8)स्य बहून्वारान्संग्राममुदपादयत् ॥ ६.
अथ कुविधियदृच्छयेव नागा-
र्जुन इति निन्दितभिक्षुयोग्यना(l.9)मा •
निगडगृहपरिग्रहाय मातु-
र्ग्रह इव विग्रहराजवल्लभायाः ॥ ७.
पितुरखिलनृपाविल(l.10)ङ्घ्यभाग्या-
²म्भृतबलनिर्मथनैकवीरजन्मा •
गुडपुरमिति दुर्गमध्यरोह-
न्मधुररसाहतिदोहदेन बालः ॥(l.11)
नागार्जुनस्य यः कुविधिः कुत्सितं पूर्वकर्म तेन हेतुना या यदृच्छा
तया हेतुभूतया निर्मितं मातापितृ(l.12)भ्यां कृतं भिक्षुयोग्यं भिक्षुषु प्रचु-
रतथाश्रितं नागार्जुन इति नाम यस्य स बालो विवेकशून्यो गुडपु(l.13)र-
सं

२४४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
भुवनैकमङ्गलस्य यो वीर्यज्वलनस्तेन विलम्बो(l.19)र्थाद्दारिद्र्यीकरणं तथा
कदम्बवास एव वायुस्तौ प्रशमितावनपेक्षितौ येन सः यतो युगप(l.20)त्रि-
विष्टपौरुषभाग्यो देवः पृथ्वीराजो युद्धाय निर्गतः ॥ ९.
कुलमुदधिनिवासि कालदत्ता-
भय(l 21)मिव हैमवतीसहोदरस्य .
युधि सहचरतां नरेन्द्रमूर्ते-
र्नरकरिपोः करिचक्रमाललम्बे ॥
समुद्रे(l.22) निवसतथा रणकाले दत्ताभयं पार्वतीसोदरस्य मैनाकस्य
कुलं गिरिसमूह इव हस्तिगणो(l.23) राजरूपस्य विष्णो रणे सहचारित्व-
मापत् ॥ १०.
नृपतिमनुचचार चारुरिक्थ-
क्रमत इवो~~~~~(l.24*)--- .

भ्रम~~~~[म]नन्तमश्वयूथम् ॥
अन्तरन्तरिक्षे आ(l.1)••••••••••वमानमित्यर्थः अश्वकुलं राजा-
नमन्वगच्छत् अतः संभाव्यते रिक्थं(l.2)•••••••••[सू]र्यस्याश्वानां
यूथमिव•••••वेगवत् . अनन्तं बहु . पृथ्वीराजो हि सूर्य(l.3)••• ११.
[अतिभरसहनप्रवृद्ध]कीर्त्ति-
द्विषमिव शेषमहीशमेव मत्वा .
अहिकवलनकेलि(l.4)[कोविदं त-
त्करभकुलं ह्यसं?] घमन्वयासीत् ॥
राज्ञोतिभरसहनेन प्रवृद्धां कीर्त्तिं द्विषन्तं शेषं(l.5)••••••••••
[मा]सोद्यतमुष्ट्रकुलमश्वसेना मन्वगच्छत् ॥ १२.
1 Ms. ए°. 2 Ms. भ्रम°.

or something? It looks like सत्सकेन or ससकेन.
Wait, let's look at the gap: स then स. They are two identical सs: ससकेन!
Wait, does ससकेन have any ligature? No, it's स and स!
Wait, could it be ससकेन? Yes, visually it looks like ससकेन.

Now line 2:
सकुलघनेभ्य इ(l.15)वैन्द्रचापचक्रम् ।
Meter check:
Even quarter: 13 syllables (न ज ज र ग: uuu u-u u-u -u--)
स-कु-ल- (uuu)
घ-ने-भ्य (u-u)
इ-वै-न्द्र- (u-u)
चा-प-च-क्रम् (-u--)
Total = 13 syllables! Perfect Pushpitagra!

Line 3:
दिशि दिशि शिखिपिच्छनिर्मिताना-
दि-शि दि-शि शि-खि-पि-च्छ-नि-र्मि-ता-नां (12 syllables: uuu uuu -u- u--)
Perfect!

Line 4:
`मघटत मण्डलमुष्णवार

२४६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
सप्तभिस्समुद्रैस्समस्तमेघेभ्यो विसृष्टमिन्द्रधनुश्चक्रमिव मयूरपक्षकलिप-
तानां छत्राणां(l.17) मण्डलं दिशि दृश्यमिलत् ॥ १६.
असितधवलधूयमानवाल-
व्यजनसहस्रसहायांदिग्वि(l.18)भागा .
चकितकलितमोनुलग्नवल्ग-
त्कृतयुगचन्द्रकरेव भूर्बभूव ॥
कृष्णानां श्वेतानां च चम(l.19)राणां सहस्राणि सहाया येषां ते दि-
गन्ता यस्यां सा भू राजभयाच्छङ्कितो यः कलिस्र एव तम(l.20)स्तस्यानुल-
ग्नाः कृतयुगस्य चन्द्रस्येव कराः किरणाश्च यस्यां सा भूरभूत् ॥ १७.
हृदि हृदि रिपुयोषि(l.21)तां निधातुं
विभजनपूर्वमिवोपतापनाय .
ध्वजपटपटलानि पाटनाय
प्रववृतिरे प्रच(l.22)[लन्ति] सूर्यधाम्नः ॥
चलन्तो ध्वजास्सूर्यतेजोदलनाय प्रवृत्ताः अतस्संभाव्यते शत्रुश्रीणां
प्रतिद्वि(l.23)…………संतापनार्थम् र्श्वितेजो निधातुमिव ॥ १८.
अविरलरथचक्रचक्रधारा-
खनननिभेनं पृथक्पृथक् पृथिव्याः .(l.24).
[अपरनृपनिखातताप]शल्यो-
द्धरणमिवाशयतो विधीयते स्म ॥
रथचक्राण्येव चक्रधारास्ताभिर(l.25**68)विरलं कृत्वा खननस्य व्या-
जाद्राज्ञान्तरां[ज]कृतस्य सन्तापशल्यस्योद्धर…………(l.1)स्यः 19.

1 Ms. °ह्यहृदि°. 2 Ms. वि°. 3 Ms. °दिवो°. 4 Ms. °ते छत्र°.
5. Ms. 1c. at the bottom of page- 6 See p. 39, note 4; p. 234, note 2.
7 Ms. °न्यर°. 8 Ms. °शल°.

दशमः सर्गः . २४७
रथचरणविपाठ्यमानधात्री-
तलतलिनोच्चरिताहिवाहिचक्रम् .
करभकुलमुवाह तत्पताका-
पटमिव तुल्यगुणं विरूपतायाः ॥
चक्रपाटितभूतलातुलिनं तनु............(l.3) यस्य तत्करभकुलं
कर्तृ पताकापटमिवावहत् उच्चैर्ग्रस्यमानेषु............(l.4)गुणं कुतो विरू-
पत्वात्. यद्वा भूतलस्य तलिनं तनुप्रदेशः ॥ २०.
पट~~~~ ~~~~
रिपुबलनिर्दलनाय कालदूतान् .
प्रतिनिनदनिभादुपागताः स्मो
द्रुतमिव ~~~~ ~~~~ ॥
दुन्दुभिशत्रुमारणार्थ यमकिङ्करानिवाह्वयत् वयमागतास्म इ-
तीव भू............॥(l.7) २१.
कटकभरनिपीड्यमानधात्री-
नमनमितोन्नमितो महीध्रवर्गः .
उपजिग[मिषु]~~~~(l.8)
चलितुमिवारभताक्षमो ग्रहीतुम् ॥
सैन्यभरेण निपीड्यमानधा[त्री]............(l.9)किंचिदिवोन्नमितः
भूमिनमने पर्वतानामौन्नत्यसंभावनात् शत्रूनागच्छ............(l.10)क्तः
पर्वतवर्गो भयवशाच्चलितुमिवारब्धवान् ॥ २२.
करभरभसभीरुभिर्भुजङ्गै-
स्त्वरितमवेशि यदा तलं रसायाः .
1 Ms. °र्थं. 2 Ms. °श्व°. 3 Sic. Is it °तस्तत्तुल्लिनं ? The text would then
be °तस्तुलितोच्चारि°. 4 Is it पटहरिवरव आजुहाव भूयो ? 5 Ms. °श्रीप्र°. 6 Ms. तुलं.

-> wait, "नमसेन" or "भमसेन"? Let's zoom in on footnote 1:1 Ms. नमसेन crossed before °भी°.Wait, "नमसेन" - look at the first letter: 'न'. Then 'म', 'से', 'न'. Yes, "नमसेन". Wait,before °भी°.` - yes.

Footnote 2:
2 Ms. °क्रीडा° lc. under l. 15.
Wait, "lc." or "l.c."? It says lc. under l. 15.

Footnote 3:
3 Is it °रिव विस्मारि देशकान्त्य ?
Wait, look at the start of line:
3 Is it - wait, the symbol before 'Is it':
There's an asterisk or something? No, it's 3 Is it °रिव विस्मारि देशकान्त्य ?
Wait, the number 3 has an italic look: 3 Is it.

Let's check the top header:
२४८ on the left, पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. in the center.

Let's check the verse meters/symbols in verse 25:
Line 13:
⏑ ⏑ कमदल्यन्दमाय (?) मस्मि-
Line 14:
`न्सति नृपतौ तव वक्रता न

दशमः सर्गः . २४१
अश्वखुररजोभिराकाशं विनाशं(l.4)············नैर्हस्तिभिस्स्वशरी-
रश्मिया पुर्नरिव निर्मितम् ॥ 27.
प्रतिपदमग्रटन्त वै(l.5)[जयन्ती-
भुज ⏑ ⏑ – दभिभूत?] वैजयन्ताः .
दशमुखहृतपूर्वराजराज-
प्रमुखविमानमदच्छिदो नि(l.6)[वेशाः] ॥
··············[म]ण्डपा मार्गे मार्गे संपन्नाः वैजयन्त्यः पताकास्ता
एव भुजान्तैर्हेतुभिरभि(l.7)·············[जि]तशक्रप्रासादो यैस्ते तथा
दशमुखेन हृतपूर्वाणि यानि राजराज···(l.8)············विमानानि
तेषां मदच्छिदः पुष्पकादिविमानसदृशा इत्यर्थः ॥ 28.
तिसृभि(l.9)[रनुसृतेव शक्तिभिस्तं]
प्रणयपरा परिरभ्य राजलक्ष्मीः .
अविरतकरिकर्णतालवात्या-
जडिमभयं(l.10) ⏑ ⏑ – ⏑ [मुञ्चति स्म?] ॥
तिसृभिशक्तिभिरनुसृता सहितेतीव तं प्रणयेनालिंग्य राज्यश्रीर-
विरतं(l.11)·············यो^1 जडिमा ततो भयमत्यजत् तिसृणां मध्या-
त्काचिदेनं मा स्म रुजज्(l.12)·············गातुं. परिरम्भेण च जाड्य-
भयं शाम्यति ॥ 29.
प्रतिपथमिलितानुलग्नतत्त(l.13)-
त्पुं[रदयिता]हृदयोपदिष्टरंहाः .
गुडपुरमथ वेष्टयांचकार
क्षितिपतिरुद्धतयुद्धतत्त्वदर्शी ॥(l.14)
अर्थाद्दूरागतानां प्रतिपथं मिलितानामनुलग्नानां तासां तासां पुर-
1 Ms. 'जस्ते'. 2 Ms. या. 3 Ms. 'दु'.
३२

२४० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
स्त्रीणां हृदयैरिवोप(l.15)दिष्टं रंहो यस्य स मनोवच्छीघ्रगामीत्यर्थः तथो-
द्धतेषु युद्धतत्वस्य दर्शको राजा गुडपुरम्(l.16)वेष्टयत् ॥ ३०.
दलयितुमयतन्तं दुर्गभाजा-
मथ हृदयं नृपसैन्यसिंहनादाः .
असमसमरस(l.17)त्रनिर्विवित्त-
त्पितृपतिमङ्गलसूक्तपाठकल्पां: ॥
दुर्गप्रविष्टानां मनो दलितुं राजकटकसिं(l.18)हनादाः प्रवृत्ताः अस-
मो यस्समरस्स एव सत्रैमनवरतान्नदानस्थानं तत्र निर्विवित्सुन्न्रवेष्टुका-
मः(l.19) यः पितृपतिर्यमस्तस्य मङ्गलसूक्तपाठसदृशाः . सत्रे च भोक्तुकामो
ब्राह्मणस्सूक्तानि पठति ॥(l.20) ३१.
अवनिपतिभयादुपैत्य पार्श्वं
सह चंलता कलिनेव दत्तशिक्षः .
दयितमपि विमुच्य वीरधर्मं(l.21)
क्वचिदपि विग्रहराजभूरयासीत् ॥
सह चरता सहचरेण कलियुगेन राजभयान्निकटमे(l.22)[त्य दत्तो]-
पदेश इव विग्रहराजपुत्रोभीष्टमपि वीरधर्मं त्यक्त्वा क्वापि पलायितः ॥ ३२.
समर‿(l.23)‿ ‿ — — — — —
समरसहेषु बहुष्वपि स्थितेषु .
स मरणमपवादसंज्ञमाप्तुं
समरस[योर्भयल्लजयोर्ममज्ज ?] ॥(l.24)
…………हेषु वीरेषु बहुष्वपि स्थितेषु स राजा पुत्रसंभ्रामार्थं न
प्रवृ……(l.25**69)………[अय]शोनामकं मरणं लब्धुं तुल्ययोर्भय-
[ल]जयोर्मग्नः . अन्योपि कि………… ३३.
1 Ms. °तन्तु. 2 Ms. °ल्पः. 3 Ms. गङ्ग.° 4 Ms. °तानु°. 5 Ms. °र°
written above °लं°. Comm. °चर°. 6 Sic. Is it राजा यत्सं° or राजपुत्रस्सं°?,

˙दशमः सर्गः . २५१
‿ ‿ ‿ ‒ (l.1)मपदे विमुक्तसत्वं
‿ ‿ ‿ रजोपि तमोदशां प्रपन्नं .
तदपि समरसाक्षिणोप्यवृण्वन्
‿ ‿ ‿ ‿ देवभटा?दयः प्रवीराः ॥
राज्ञा भीतानां मारणाभावादपदे अस्थाने भ्रष्टसत्वं तं तमोदशां प्रा-
प्नुवद्रजो य･･････(l.3)दयत्तद्देवभटादयः संवव्रुः . देवभटादिभिस्तत्सत्व-
भ्रंशो गोपितं इत्यर्थः . रजस्तमसी गुणौ . ३४.
परिद्रुढरहितशिरोविहीनो
भवति पुमानिति यः पृथुप्रवादः .
अहितभुजभृतां ‿ ‿ ‿
तमगमयच्चरितार्थतां नरेन्द्रः ॥
अस्वामिको लोकशिरोरहितो भवतीति यो महाञ्जनप्र[वादस्तं श]-
(l.6)त्रुभटानां शिरांसि छित्त्वा सत्यार्थत्वमनयत् . विग्रहराजपुत्रे चलिते
शत्रूनवधीदित्यर्थः ॥ ३५.
भुवि पतितवतां स्वयोधमूर्ध्ना-
मनुसरणार्थमिवावनम्रमुख्या .
सममहितमहीपतेर्जनन्य्या
सुभटघटाँः प्रभुरानिनाय बध्वा ॥
छेदेन भुवि पतितानां निजभटशिरसामनुगमनार्थमिवा[न]तमुख्या
शत्रुराजमात्रा सह बध्वा(l.9) राजा सुभटपंक्तींनानयत् ॥ ३६.
असुरुधिरसिन्धुतीर्थिकानां
नर[रुधिराच]मनं शुपेयपानं .
1 Ms. 'दे.' 2 Ms. °दयसंवक्रः. 3 Ms. °तं. 4 Is it अहितभटशिरांसि
कर्त्तीयरक? 5 Ms. 'चं. 6 Ms. °टाम्°. 7 Sic. Read °क्तीरा.°

२५२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
इति नृ(l.10)पतिशरा इवं त्रपातो
झगिति निषङ्गनिषङ्गितामगच्छन् ॥
पृथ्वीराजेनासुरसमाशरात्रवो नित्यं······(l.11)अतोसुररक्ताब्धौ ती-
र्थिकानां तद्वाणानां नररुधिरेणाचमनमपेयस्य पानमयुक्तं भवतीतीव लज्जा-
तो राजं(l.12)शरास्तूणे तूर्णं प्रवेशमगच्छन् ॥ ३७.
अथ विजयिनि राजनि प्रविष्टे
क्षणमपि निर्गमनं श्रियोतिभीमा .
अरुणदजयमेरुगोपुरस्य
प्रतिभटमूर्धभिरेव तोरणस्रक् ॥
ततः प्राप्तजये राज्ञि पुरं प्रविष्टे सति शत्रुमस्तककृता अजय-
मेरुदुर्गस्य तोरणस्रगेवातिभीमत्वान्निर्गमनं श्रियोरुणत् . श्रीस्तत्रैव स्थिरा-
भूदित्यर्थः ॥(l.15) ३८.
मरुदिव दिशि पश्चिमोत्तराया-
र्मतिबलवानधिपस्समस्त एव .
तदुपरि परमार्थपौरुषद्धर्या हय-
पतिरेव तिरस्करोति सर्वान् ॥
यथा वायुस्तथा पश्चिमोत्तरायां वायव्यविदिशि सर्व एव प्रभुशति-
बलवान्भवति तदुपरि हयपतिरेव सहजविक्रमसमृद्धस्सन्सर्वान-
भिभवति ॥ ३९.
तमपि मुषितगर्जनाधिकारं
विरसलघूं शरदभ्रवन्न्यधाद्यः .
कदनकुशलो गवामरित्वा-
त्समुदितगोरिपदापदेशमुद्रः. ४०.
1 Ms. ॰तिशि. 2 Ms. ॰वाश्च. 3 Ms. ॰च्छत. 4 Ms. ॰न्नाश॰.
5 Ms. ॰मोन्तरायोस्तित्ति॰. 6 Ms. ॰मोन्तरायं. 7 Ms. ॰गौरि॰.

दशमः सर्गः . २५३
वृपचरणनिपातपातक्तित्व-
। प्रकरणासामयिकः कलेर्युगस्य .
स किल सकलराजमएड[लश्री](l. 20)-
व्यवधिविधानविधुन्तुदत्वमैच्छत् ॥
गर्जनाख्यो देशविशेषो गर्जनं गर्जितं च तत्र मुषितोधिकार[ो यस्य तं]
(l. 21)यश्शरदभ्रमिव विरसं हृतभूमिकं निर्जलं चातो लघुमनादरणीयं हे-
लातुल..........(l. 22)गोघ्नत्वात्कुत्सितभोजनकारी तथा समुदिते संभू-
य स्थिते' गोरिरिति व्यपदेशो मुद्रा [यस्य]...(l. 23*).............[प]-
दरुछेद्रेन पातक्तित्व..........राणकर्पणक्रिया तत्र क......(l. 1)......-
...[चन्]द्रो नृपाश्च राजानस्समस्तराजमण्डलशोभायाश्छादने राहुभ[ाव]
............(l. 2)... ........छादयति ॥ 41.
किमपरमपरीक्ष्य दीक्षितत्वं
क्षपणविधौ नररक्षसां स पापः .(l. 3)
[व्यसृ]जदजयमेरुमेरुभृ-
त्कुहरहरेरपि दूतमकमग्रे ॥
किमम्यत्तस्य वर्ण्यत इति शेषः . न(l. 4)[रर]क्षांसां म्लेच्छानां विनाश-
करणे तस्य प्रतिज्ञामविमृश्य स म्लेच्छराजोजयमेरुनामदुर्गमेव मेरुष(l. 5)-
.........रे हरोस्सिंहस्येन्द्रस्य सूर्यस्य वा दूतमकं विसृष्टवान् ॥ 42.
तमित्यन्तं दूतवर्णनपरं कुलकम् ॥(l. 6)
निरवधिकपिलावधैप्रशस्तिं
लिखितुमतीय विशालभालपट्टम् .
कृतमिव विधिनैव बुद्धिपूर्वे(l. 7)
खलतिदशां गमितं शिरो दधानम् ॥
'1 Is it °दितस्संभूय स्थितो गो°? 2 Ms. °यमेरूभू.° 3 Ms. °क्षानां.
4 See note 2, p. 254. 5 Ms. °विप्र°. 6 Ms. °भाव्.

२५४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
राजद्वास्थवर्गस्तमापतन्तं सन्तं कथमपि क्षिपिपेथेति¹ संबंधः (l.8). ख-
लतिदशां लुञ्चनं प्रापितं शिरः कर्मभूतं दधानम् अतस्संभाव्यते निरवधी-
नामसंख्यानां कपिला(l.9)नां गोविशेषाणां वधो मारणं तत्प्रशस्तिं लिखितु-
मिव वेधसैव विस्तीर्णंललाटपट्टं सृष्टम्. लि(l.10)खितुमिति चिन्त्यम्॥ 43.
परिहृतकचकूर्चपक्ष्मरोम-
व्रजमिव कालिकयाप्यवद्यभीत्या•
स्वपदसु(l.11)लभगोस्तनीगुलुच्छ-
प्रतिफलितामिव बभ्रुतां वहन्तम्॥
स्वपदे गर्जनदेशे सुलभा या गोस्त(l.12)नी द्राक्षा तद्गुलुच्छेभ्यस्सं-
क्रान्तामिव कपिलवर्णतां दधानं अतस्संभाव्यते पापभयात्कालत्वेना(l.13)पि
त्यक्तकेशादिकम्॥ 44.
दधतमपुनरुद्गमाय लूनै-
स्सह चिकुरैरिव लुप्तमूर्धवर्णीम्•
विपिन(l.14)विहगवाशितायमानां
तनुमिव धिगिरमप्यशुद्धवर्णाम्॥
धिङिन्दायाम्. वनपक्षिरुतसमां(l.15) गिरं दधतम् लुप्ता मूर्धवर्णा
ऋटवर्गरेफा यस्यास्ताम् तनुमिव. तत्पक्षे मूर्धवर्णाः कालत्वं अशुद्धो(l.16)
[व]र्णो जनङ्गमत्वं यस्याम्॥ 45.
' हृतमिव हिमतश्शुचित्ववर्णां
जननभुवः ककुभो हिमाद्रिमत्याः•
सिं(l.17)[च]यसमुचितं विपाण्डिमानं
वपुषि वहन्तमवद्यरोगकल्पम्॥
1 Ms. °पेथिसं.° 2 The verse referred to by this part of the Comm.
is lost. 3 Ms. °यौल.° 4 Ms. °सानां.

दशमः सर्गः . २५५
सिचयानां वाससामुचितं पा(1.18)[ण्डुर]त्वं शरीरे धारयन्तं. पांडुवर्ण-
मित्यर्थः . अवद्यो गर्हो रोगिश्वित्रादिः तत्समम् अतस्संभाव्यते शु(1.19)-
[चि]त्वं शुद्धिशुभ्रत्वं च तद्वर्णं यत्रैवं कृत्वोत्तरादिशो जन्मभूमेर्हिमादिवा-
हृतम् ॥ 46.
कलयति कथ(1.20)[मा]ङ्गिकस्य शोभा-
मंशुचिनि जन्मनि वाससोपि शुद्धिः .
इति वृजिनमिवेत्य कञ्चुकित्वं
कृतपरिरंभ(1.21) ⁓ ⁓ [मुद्वहन्त]म् ॥
अशुचिनि जन्मनि चाण्डालत्वे मलिने च जन्मनि सत्याङ्गिकस्य श-
रीरस्थस्य(1.22)·············[विहि]तालिङ्गनं वृजिनं पापं कर्मभूतमुद्वह-
न्तम् ॥(1.23**70)⁶ 47.

न्धिस्थानेषु मग्नास्सर्वव·····यस्य भाजनं दृष्ट्वा राज्ञां षडङ्ग··········
···(1.1)न केवलं जनानामङ्गान्य···मग्नानि यावद्राजाङ्गान्यपि दुर्गाङ्के
मग्नानीत्यर्थः . भयात्सर्वे दुर्गं प्रविष्टा इति तात्पर्यम् ॥ 48.
भाषादोषवशाद्गिरां बलरजस्तोमैर्दिशामम्भसा-
मक्ष्णां भानुरुचां च दुष्कृतभराद्व्यावापृथिव्योरपि .
काठिन्यात्कुलिशस्य मारकफलासङ्गादिषूणां वधा-
द्धेनूनां [च] धरण्यरोधि दशधा तथ्याभिधैर्गोरिभिः ॥
दशधा गौरिभिर्गोभिर्विभवैर्धरणी गौररोधि विप्लुता . तानेव
दशप्रकारन्भाषादोषेत्यादिनाह . भाषादोषवशाद्गिरां रोधः . बलरेणु-
निकरैर्दिशां गवां रोधः . तथाम्भसां गवां तैरेव रोधः . तथाक्ष्णां गवां
1 Ms. पाडुं°. 2 Ms. °मश्शिं°. 3 Ms. °ङ्गि°. 4 Ms. °भासं°. 5 Ms. °बैल्य.
6 Copyist's remark अत ऊर्ध्वं द्वित्राणि पत्राणि प्रायः गलितानि. 7 Ms. °गौं°. 8 Ms. °गौं°.

२५६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
तैरैव रोधः. पापभराद्यावापृथिव्योर्गवोर्बाधा. कुलिशस्य गोः कोठिन्याज्जयैः.
(l. 7) शराणां मारफलकफले लोहमये मुखे आसङ्गाद्धेनूनां गवां वधात्.
तथा च कोशः.
वाग्भूमिदृग्रश्मि(l. 8)वज्रेषु पश्वक्षित्वर्गवारिषु
गोशब्दस्य स्मरणाद्दशधा र्तथ्याभिधैस्सत्यार्थनामभिः॥ ४९.
कारागाराधिका(l. 9)राहितरणरणकैः प्रेतनाथस्य याव-
त्तैर्दुर्गे गूर्जराणां नृतनुभिरसुरैर्नैडुवलाख्ये निमग्नम्.
पृथ्वीराज(l. 10)स्य तावन्निखिलादग्भयारम्भसंरम्भसीमा-
भीमा भ्रूभङ्गभङ्गी विरचनसमयं कार्मुकस्याचचक्षे॥ (l. 11)
कारागारे बन्धनस्थानेधिकाराय प्रेतनाथस्य जनितं रणरणकं चिन्ता
यैः. पूर्वं यमकारागारस्य शून्यत्वा(l. 12)च्चिन्ता नाभूत् तदा तु यमेन कारा-
गारं प्रवेशिताः अतो यमस्य प्रत्यवेक्षाचिन्ता जातेत्यर्थः. तैर्मनूष्यैरू(l. 13)-
पैरसुरैर्नड्डूलनाम्नि दुर्गे यावन्निमग्नं तावद्दिशामभयदानस्य सीमावधिः भ्रु-
कुटिर्धनुषो न(l. 14)मनमाख्यत्. राज्ञा यदा भ्रुकुटिः कृता तदा भटैर्धनुर्नमि-
तमित्यर्थः॥ ५०.
भ्रुकुटिकुटिलः पृथ्वीभर्तुर्गद(l. 15)न्नवनेरिशवं
मिलदरुणिमा भाले कोपि व्यभाव्यत कालिमा.
जलधर इवाकस्माद्दैर्रम्मदेन संहार्चि(l. 16)षा
चिकुरसरणिं प्राप्तः कर्तुं प्रतापहतिं द्विषाम्॥
राज्ञो भ्रुकुटीरूपः कुटिलश्च तथा मिलन्न(l. 17)रुणिमा कोपरागो
यस्य स कालिमा काष्ण्यं ललाटे जनने(?) व्यभाव्यत दृष्टः शत्रूणां प्रतापं
हन्तुं वैद्यु(l. 18)तेनाग्निना सह केशसीमा प्राप्तो मेघ इव. नेयं भ्रुकुटिः
किन्तु मेघः न चायं कोपरागः कि(l. 19)न्तु विद्युदग्निः. विद्युत्सहितो मेघ-
श्शत्रूणां प्रतापाग्निं शमयितुं संप्राप्त इति सम्भावनमिति भ(l. 20)द्रम्॥ ५१.
1 Ms. °शगोकां. 2 Ms. °य. 3 Sic. Is it °रफलके? Is the text °मारफलका°?.
4 Ms. तिथ्या°. 5 Ms. °र्गैर्मू°. 6 Ms. नभू°.
7 Ms. °रै°. 8 Ms. महा°. 9 Ms. वैरिणा crossed before कें°.

दशमः सर्गः . २५७
श्रीश्रीकण्ठचरित्रकाव्यविवृतौ विश्रस्य निश्वस्य च
च्छायाभाजि किरातकाव्यविवृतौ(1.21) विश्रम्य रम्यश्रियि .
पृथ्वीराजजयाख्यकाव्यविवृतौ संवेशमिच्छाम्यहं
शांखक्षोदजखेदमेदु(1.22)रमतिर्ज्योत्स्नाकरो लावणिः ॥
श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन-
राजात्मजो विवरणेन स जोनराजः .
सर्गं चकार दशमं सुखमत्र पृथ्वी-
राजाख्यराजविजयाभिधकाव्यराजे ॥(1.24)
पृथ्वीराजविजयविवरणे श्रीजोनराजकृते दशमस्सर्गः ॥⁴

1 Ms. °दृमशा°. 2 Ms. °तिज्यो°. 3 Ms. °राजविव°. 4 Ms. ॐ नमश्शिवाय.
३३

[ एकादशः सर्गः ]
——————————————तेजसा .
तेजन्तरतिरोधानं व्यानञ्ज नृपतेर्मुखम् ॥
अ..............(l.1)............स्पृष्टं राज्ञो मुखं तेजोजन्तराणा-
ऽन्येषां तेजसामन्तर्धानमकरोत् ॥
1.
दर्पणेण्विव सं(l.2)क्रान्तं मुखेषु भुजशालिनाम् .
सहस्रमुखतां प्राप तस्य शूरस्य तन्महः ॥
आदर्शेष्विव वीराणां मुखे(l.3)षु संक्रान्तं तस्य शूरस्य रवेश्च तेज-
ऽस्सहस्रप्रकारतां प्रापत् ॥
2.
ततः कदम्बवासेन धैर्यावासेन मन्त्रिणा .
वि(l.4)ज्ञसत्सत्यदासेन संभाव्यासेन पार्थिवः ॥
धैर्यावासत्वादिगुणविशिष्टेन कदम्बवासाख्येन मन्त्रिणा(l.5) राजा
विज्ञमः ॥
3.
राजन्नवसरो नायं रुषां भाग्यनिधेस्तव .
किं क्रमेलकभक्ष्येपु तार्क्ष्यः फणिंपु कुप्यति ॥(l.6)
भ......वतो नायं रोषकालः उष्ट्रैर्भक्तुं शक्येषु सर्पेषु गरुडंः किं
पराक्रमते ॥
तिलोत्तमामिवोद्दि(l.7)श्य रसामातमनोरमाम् .
सुन्दोपसुन्दभङ्ग्या ते स्वयं नंक्ष्यन्ति शत्रवः ॥
1 Ms. °नन्यां. 2 Ms. °क्षिपु. 3 Ms. गरुडः written above क्रमेलकः(!)

एकादशः सर्गः. २४६
यथा तिलोत्तमामुद्दिश्य(l.8) सुन्दोपसुन्दौ नष्टौ तथा तव मनोज्ञां ल-
क्ष्मीमुद्दिश्य शत्रवस्स्वयं नाशमेष्यन्ति ॥ 5.
इति तस्मिन्वदत्येव(l.9) महीनं विनयानतः .
तेजसेव भ्रमदृष्टिः प्रतीहारो व्यजिज्ञपत् ॥
एवं तस्मिन्कथयत्येवं वि(l.10)नयेन नतोतस्तेजसेव सम्भ्रान्तदृष्टिः प्र-
तीहारो विज्ञप्तवान् ॥ 6.
हृद्यमान्तमिवानन्दं विकस्वरमुखो(l.11) वमन् ..
लेखहस्तः पुमान्प्राप्तो देव गूर्जरमण्डलात् ॥ 7.
आकर्ण्येति प्रतीहारभारतीं भारतेश्वरः .(l.12)
तूर्णं प्रवेशयेत्यूचे स च दूतमवीविशत् ॥
एवं प्रतीहारविज्ञप्तिं श्रुत्वा त्वमेनं प्रवेशयेति(l.13) राजा तमेवं प्रत्यु-
क्तवान् प्रतीहारश्च दूतं प्रवेशितवान् ॥ 8.
मुखे प्रसादसंवादसंमतैस्स मितैः(l.14) पदैः .
गूर्जरोपज्ञमाचख्यौ घोरं गोरिपराभवम् ॥
मुखे प्रसादस्य संवादेन प्रियैरल्पैः पदैः(l.15) स दूतो गूर्जराणामुपज्ञाद्य-
ज्ञानं. प्रथमं गूर्जरैरेव कृतामित्यर्थः . गोरीणां म्लेच्छानां पराभवं कथि(l.16)-
तवान् . उपज्ञोपक्रममिति नपुंसकम् . उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्यादित्यमरः ॥ 9.
उच्चैश्रवस्स्वसा(l.17) लक्ष्मीर्मुनेव कलङ्किता .
इति क्रोधेन निःशेषैः परित्यक्तं तुरङ्गमैः ॥
उच्चैश्रवसस्सोदरी श्रीर(l.18) ......... दूषितेतिव रुषा सर्वैरश्वैस्त्य-
क्तम् ॥ 10.
1 Ms. °गतः. 2 Ms. °त्वेव. 3 No Comm. 4 Ms. °र्ति.
5 Ms. °द्यं गो°. 6 Panini, 2. 4. 21. 7 Amara. 2. 692.

२६० पृथ्‍वीराजविजयमहाकाव्‍यम्.
द्विजराजो मम भ्राता द्विजराजाश्रयः पतिः .
कथं(l. 19) [मातङ्ग]सङ्गो मे न्याय्य इत्युज्झितं श्रिया ॥
द्विजराजश्चन्द्रो ब्राह्मणश्च मम भ्राता भवति द्विजराजो गरुडस्तदा-
(l. 20)·············तो ममं मातङ्गैर्म्लैच्छैश्चाण्डालांश्च सङ्गः कथमुचित इति
लक्ष्म्या त्यक्तम् ॥ 11.
अपवि(l. 21)[त्रमु]खन्द्रष्टुमसमर्थैरिकासुभिः .
पृष्ठव्रणमुखेनेव त्यक्तनिशेषसैनिकं ॥
अशुचित्वान्मुं(l. 22**71)खं द्रष्टुमशक्तैरिव·····पृष्ठव्रणमार्गेणैवो-
द्भिगतसर्मं[स्त]············(l. 1)इत्यर्थः ॥ 12.
निशम्य दुर्यशोमात्रसैन्यं हयपतिं गतम् .
विज्ञापयितुमारेभे पार्थिवं [पृथिवीभटः] ॥(l. 2)
अपयशोमात्रमेव सैन्यं यस्य तं हयपतिं गतं श्रुत्वा पृथिवीभटो रा-
जानं विज्ञप्तवान् ॥ 13.
――――(l. 3)मासाद्य स्वामिन्मा स्मावमन्यथाः .
भाव्यर्थदर्शिनात्मानं धन्यं मन्यस्व मन्त्रिणा ॥
हे स्वामि·········(l. 4)त्वं मावमंस्थाः भविष्यन्तमर्थं जानता कद-
म्बवासेन मन्त्रिणा करणभूतेन त्वमात्मानं धन्यं मन्यस्व ॥ 14.
[तिलोत्तमे](l. 5)व हि रमौ रज्यन्ती त्वंयि गोपतौ .
स्वयं जगाम लोभान्धगोरिक्षयनिमित्ताम् ॥
गोर्भूमेस्स्वर्गस्य·········[त्व](l. 6)यि सानुरागा लक्ष्मीस्तिलोत्तमा
यथा लोभान्धानां गोरीणां म्लेच्छानां क्षयकारित्वं गता ॥ 15.
1 Ms. ब्राह्मयाश्च lc. under l. 20. 2 Ms. दिरां, 3 Ms. सम. 4 Ms. °ष्ठसमम°.
5 Ms. °वामु°. 6 Ms. ष्ठ°. 7 Ms. °नेव. 8 Ms. °त्वा॰सुन्मुखं. 9 Ms. has 7 on margin-
10 Ms. °मस°, 11 Ms. °ना°. 12 Ms. °व्यार्थदर्शि°, 13 Ms. धनं, 14 Ms. रजा ' '

एकादशः सर्गः . २६१
इ ◡ — ◡ — (l 7) — — — मन्तरहरिरभ्यधात् •
उपमानं श्रियः केयमिति प्रासङ्गि ◡ — ॥
••••••••••••क्यान्त••••••(l.8)वदत् केयं लक्ष्म्या उपमानं उक्ते-
ति शेषः ॥ 16.
इतिहासशताभ्यासव्यासः क्ष्मावास[सन्निधौ] (l.9) •
इतिहासशुचिं वन्दी भूयोप्युदहरद्गिरम् ॥
पुरावृत्तज्ञाने व्यासो वन्दी राजान्तिके एव•••••••••(l.10) तां वाचं
पुनरभ्यधात् ॥ 17.
तिलोत्तमेति ललिता काप्येषा चतुरक्षरी .
देव व्यस्तसमस्तत्वात्प[श्लेषोः] (l.11) पंचसायकी ॥
तिलोत्तमेत्यक्षरचतुष्टयं पञ्चबाणम्य पञ्चशरा भवन्ति व्यस्तसम-
••••••••••••(l.12)गुणस्य उकारस्य विश्लेषण पञ्चाक्षरतोदयात् ॥ 18.
रूपस्योत्तममुच्चित्य रम्भादि ◡ — लंति-¹. (l.13)
परीक्षापूर्वकारी यां ससर्ज चतुराननः ॥ 19.
भवद्रुमफलं मत्वा यन्मुख ◡ — — — .(l.14)
मिथस्सुन्दोपसुन्दाभ्यां युद्ध चक्रे पदं दिवि ॥
यन्मुखदर्शनमेव जन्मवृक्षस्य••••••••••••(l.15)सुन्दाभ्यां स्वर्गे यु-
द्धा स्थितिः कृता ॥ 20.
आनन्दसम्पदो मा गात्तन्मुखस्या[र्ध]भागिताम् .
[इतीव²] — ◡ — (l.16) व्याधिमन्दमिन्दुं व्यधाद्विधिः ॥
तस्य मुखस्य संबन्धिन्या हर्षश्रियोध्यागी चन्द्रो मा••••••(l.17)-
राजयक्ष्मणा हतं चन्द्रं विधिः कृतवान् ॥ 21.
1 Is it ॰दिकसंलतिकाम् ? 2 No. Comm. 3 Ms. ॰ता. 4 Ms. चन्द्र crossed after 'र्ध'.