पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

अष्टमः सर्गः . १६३
हरिमवतीर्णं मत्वाष्टमूर्त्तेरष्टौ मूर्त्तयोतुष्यन्निवेत्थम् .(1.17) क्षित्यादीनां
रजोभावादावानन्दोत्रेक्षणम् ॥ 10.
नृत्यन्तीनां सुरस्त्रीणां त्रुट्यद्भिर्हारदाम(1.18)भिः .
जेतुं मरुत्तसम्राजं मुक्तावर्ष इवाभवत् ॥
नृत्यवशाच्छिन्नैर्हारैर्हेतुभिर्मुक्ता(1.19)वर्षे मरुत्तं राजानं जेतुं जितं कर्तु-
मिवाभूत् . अन्तर्भावितएवार्थोत्र जयतिः ॥ 11.
प्रक्रान्त(1.20)मित्याद्यष्टाभिः कुलकम् ॥
आहृतैर्व्योमगङ्गातो वातेन कनकाम्बुजैः .
नृत्तप्रवृत्तनागा(1.21)रिभ्रष्टपक्षाङ्किता इव ॥
आकाशगङ्गातो वातेनानीतैस्सुवर्णपद्मैर्हेतुभिर्नृत्यद्गरुडपतत्पक्ष-
भूषिता इव ॥ 12.
स्वनितेन मृदङ्गानामप्सरो[नृत्त]योनिना .
लक्ष्मीमहोत्सवोत्साहगर्जदैरावता इव ॥
अप्सरसां नृत्ते जातेन मृदङ्गशब्देन हेतुना श्रीमहोत्सवे उत्साहेन
गर्जन्तै(1.1)रावणो यासु . पत्युरवतारान्महोत्सवः . स्त्रियो हि भोगलम्पट-
त्वाद्भर्त्तारमनेकरूपमिच्छन्ति .(1.2) ऐरावणस्य गर्जनं लक्ष्म्या गजवाह-
त्वात् ॥ 13.
नृत्यद्देववधूवक्त्रगलद्धर्माम्बुशीकराः .
पृथिवीं(1.3) सुधया सेक्तुं प्रवृत्तेन्दुंशुता इव ॥
नृत्यन्तीनामप्सरसां मुखेभ्यो गलन्तो घर्मकणा यासु ताः(1.4) भूमि-
ममृतेन सेक्तुं वर्षितुं प्रवृत्तानीन्दुशतानि यासु ता इव ॥ 14.
1 One verse missing. See Notes. 2 Ms. °त्तमांसाज्यां. 3 Sic. It
should be प्रक्रान्तमेवमष्टाभिरित्यन्तं for there are 10 verses, not 8. 4 Ms. °रिभ्रं°.
5 Comm. °वषा. 6 Ms. °वृत्तेन्दु°. 7 Ms. भुमिं.
२५

१६४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
उत्सवालोकनायातब्रह्महं(l.5)सपरिच्युतैः .
पक्षांशैर्विगलत्पूर्वराजकीर्त्तिच्छटा इव ॥
उत्सवस्य वीक्षणार्थमागतस्य(l.6) ब्रह्मणो हंसेभ्यः पतितैः पक्षरुहैर्हे-
तुभिः पतन्ती पूर्वराजानां कीर्त्तिच्छटा याभ्यः . तत्कीर्त्यपेक्ष(l.7)या पूर्व-
राजकीयैर्बैलप्त्वाद्विगलन्म् ॥¹ 15.
ध्वनिभिर्दिव्यशङ्खानामसंसंख्यैर्मुखरीकृताः .
स्वं(l.8)कुल्यैः² पाञ्चजन्यस्य³ गीयमानगुणा इव ॥
अगणितदिव्यशंब्दसुखराः पाञ्चजन्यस्य वं(l.9)श्यैर्हरेर्गुणा गीयमाना
यासु ॥ 16.
अनभ्रवर्षपुष्पैस्तैः⁵ प्रसवद्भिरसहस्रधा .
पटवास(l.10)कषायात्तचन्द्रांशुक्लुषा इव ॥
[L13

अष्टमः सर्गः . १६५
प्रसृतैर्मृगशीर्षस्य चन्द्रंशुद्धान्तसीमनि .
स्वगीतपरगीताभ्यामानन्दाश्रुभि(l. 17)रुक्षिताः ॥
चन्द्रावरोधेषु निजगीतेन परगीतेन च निर्गतैर्मृगशीर्षस्य हर्षबाष्पै(l. 18)-
स्सिक्ताः ॥ २०.
प्रमोदाश्रुप्रवाहेण देवानां क्षालिता इव .
अतिप्रसन्नतां जग्मुर्गलत्क(l. 19)लिमला दिशः ॥
देवानां हर्षबाष्पस्रोतसा धौता इव दिशो गलत्केलिमलो याभ्यस्ताः
(l. 20)[प्रसा]दं प्रापुः ॥ २१.
प्रक्रान्तमेवमष्टाभिर्दिक्पालैः प्रमदोत्सवम् .
सुरैस्तद्वीर्यपिण्डस्य नृ(l. 21)[प]तिर्निर्व्वाहयत् ॥
एवं लोकपालैरारब्धं पुत्रस्य संबन्धिनमुत्सवं तेषां लोकपालानां(l. 22
**56⁵)वीर्यस्य पिण्डस्य रीशेः पुत्रस्य राजा समापयत् . पिण्डस्य चाज्ञा-
ज्ञानि⁷ ॥ २२.
[अदेयमपि यत्] प्रादादनर्थिभ्योपि पार्थिवः .
अशो(l. 1)धयदृणं पित्र्यमिति किं नाम कौतुकम् ॥
अदेयं छत्रचामराद्यप्ययाचद्भ्योपि राजादात्(l. 2) पितॄणामृणमशोधय-
दिति नाश्चर्यम् . पितरो ह्यर्थिनः पितॄणां चर्णशुद्धिरवश्यं कार्या. अ(l. 3)यमर्थः
'ऋणमस्मै संन्नमतीति⁸ वाक्यात्पुत्रे जाँते पितॄर्ऋणान्मुक्तिः पित्रा गृहीतं च
ऋणं(l. 4) पुत्रश्शोधयतीत्यथान्तररशितम् (?) ॥ २३.
ददाने नृपतौ रत्नचामीकरकरम्बकम् .
विमुक्ति(l. 5)मौक्तिकमायैरपि बद्धैरवाप्यत ॥
1 Ms. ᵒतैर्मृगᵒ. / 2 Ms. चन्दᵒ. 3 Ms. ᵒकल्कᵒ. 4 Ms. ᵒभिनिरᵒ.
5 Ms. पृ on margin. 6 Ms. राशिः. 7 ᵒस्य, ᵒत्रस्य, पिण्डस्य चाक्षाज्ञानि lc.
above l. 1; पुंᵒ lc. under l. 1. 8 ऋणमस्मिन् संनयति Aitareya Br. 7.13.4,
Shānkhāyana Shr. Sutra, 15.17. 9 Ms. ᵒत्रेयाते. 10 Is it ᵒत्यथान्तर-
मथितम् (!)? The figure 18 अर्थापत्ति-

रोहणसागरैः . अशक्यं निधिनाथे(l.11)न कोशाध्यक्षत्वमीयुषा ॥Wait, look atप्राप्तैर्मरोहणसागरैः: Wait, is it प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैःorप्राप्तैर्मेरु°? In the image: प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः- there is a space, orप्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैःorप्राप्तैर्मेरु°? Wait, मेhas an e-matra,रुhas a space beforeरोहण? Look at line 10: असाध्यं कोशतां प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः .Wait, footnote 8: "8 Ms. °प्राप्य° corrected to °स्साध्य°." Footnote 9: "9 Ms. प्राप्ते lc. on margin." Footnote 6: "6 Ms. °तैमे°." Footnote 7: "7 Ms. °दिभि°." Wait,प्राप्तैर्मेरु-> footnote 6 is onप्राप्तैर्मेरु! "6 Ms. °तैमे°." Line 10: असाध्यं कोशतां प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः .`
Wait, at

अष्टमः सर्गः . १६७
स्वप्रकर्षपरीक्षार्थमुपदिष्टमिव श्रिया .
निर्माय पृथिवीपालः पु(l.18)त्रजन्ममहोत्सवम् ॥ 29.
पृथ्वीं पवित्रतां नेतुं राजशब्दं कृतार्थताम् .
चतुर्वर्णधनं नाम पृ(l.19)थ्वीराज इति व्यधात् ॥
स्वमाधिक्यं दर्शयितुं लक्ष्म्येवोपदिष्टं पुत्रजन्ममहोत्सवं कृत्वा रा-
(l.20)जा भूमिं पवित्रयितुं राजशब्दं च चरितार्थतां नेतुं पृथ्वीराज इति
चतुरक्षरं पुत्रनामाकरोत् ॥ 30.
पूर्णैः पुण्यैस्तमुत्सङ्गे कृत्वा कारणमानुषम् .
पूर्णपुण्यायमवद्धात्री पवित्रत्वमवाप च ॥
म्लेच्छवधेन कारणेन मानुषं तं पृथ्वीराजं पूर्वपुण्यैरगण्यैरङ्क•••••••
•••(l.23*)••••••••••••पूता चाभूत् ॥ 31.
यथाकामार्पितार्थित्व

१६८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
गौरस्य स्तनस्य चूचुकमास्ये गृ(l. 7)ह्णन्त्स हृच्छल्यं कलङ्कं चन्द्रस्यो-
द्धरन्निवाशोभतं . स्तनश्चन्द्रत्वेन चूचुकं कलङ्कत्वेन संभावितम् .(l. 8) मुख-
मिति पाठो न तथार्थः ॥ ३४.
तस्य धात्रीकुचाज्जातु कुङ्कुमं वदनं विशत् .
गाढतां शा(l. 9)रदादेशानुरागं हृदयेनयत् ॥
धात्रीस्तनान्मुखं प्रविष्टं कुङ्कुमं कर्त्तृ शारदादेशे(l. 10)नुरागं मूर्त्तता-
मिव चित्ते नीतवान् ॥ ३५.
वंशशुक्त्युद्भवान्धात्रीहारमुक्तामणीन्स्पृशन् .
गि(l. 11)रिसागरसारस्य ग्राहित्वं तत्करोग्रहीत् ॥
वंशाच्छुक्तेश्चोत्पन्नान्धात्रीहारमणीन्स्पृशंस्त(l. 12)त्करोद्रिसमुद्रसारग्रा-
हित्‍वं गृहीतवानिव . स्तन्यपाने हि कण्ठभूषणानिरोधो बालानां स्व(l. 13)-
भावः ॥ ३६.
ताम्रपर्णीव तद्धात्री स्तनयोस्संनिधिं व्यधात् .
मौक्तिकानीव निर्यान्ति वदनाद्व(l. 14)दतोस्य यत् ॥
तद्धात्री स्तनविषये ताम्रपर्णीव संनिधानमकरोत् यतो वदतोस्य
मुखा(l. 15)न्मुक्ताफलानीव निर्गच्छन्ति . अव्यभिचारगतार्थत्वादनुपात्ते
वचनरूपे विषये मुक्तानां((l. 16) विषयित्वम् . वदतस्सेति(?) पाठ
आर्षः ॥ ३७.
अव्यक्तवर्णया तस्य भाविन्या शुद्धवर्णया .
स(l 17)रस्वत्या च लक्ष्म्या च मुखपद्ममचुम्ब्यत ॥
वर्णशब्दोक्षराणां यशसश्च वाचकः . बा(l. 18)ल्येनाव्यक्तवर्णया पुरत-

1 Ms. °शोभत lc. under l. 8. 2 Correct नीतवत्. 3. Ms. °गृही°.
4 cf. 33 above. 5 Ms. °दने°.

अशुद्धवर्णाया भविष्यन्त्या सरस्वत्या लक्ष्म्या च तस्य मुखपद्मं चुम्बितम्
(l.19). सरस्वत्या मातृत्वल्लक्ष्म्याः प्रियात्वाच्चुम्बनमुचितम् ॥ ३८.
अव्यक्ता न तथा भाति न व्यक्तापि त(l 20)[था] यथा .
व्यक्ताव्यक्तेन रूपेण रुरुचेस्य सरस्वती ॥
अतिबाल्येनाव्यक्ता बाल्यातिक्रमे च(l.21) व्यक्तास्य वाङ्न तथा भाति
यथा किञ्चिद्व्यक्तेन रूपेण वाक्शुशुभे . रुरुचेति पाठ आंर्षः . सर-
स्वती नदी चेत्यर्थान्तरध्वनिः . तत्पक्षे अव्यक्तं मुक्त्येकपदं परव्याप्तिकं च
व्यक्तं(l.23**³⁵) भोगैकपदमपरव्याप्तिकं चेत्यागमिकार्थं·········(l.1) 39.
[सर्वलो]केक्षणप्रिया .
रवेरिवाविशिष्टार्थकरपादा गतिक्रिया ॥
ईक्षणं दर्शनं नेत्रं च तत्र सर्वे(l.2)लोकानां प्रिया तथार्थः प्रयोजनं पदा-
र्थश्च सोविशिष्टो यस्य तत्करपादं यस्यां सास्य ग(l.3)तिः रिङ्ग[णं शुशु]भे ॥ 40.
जितराजीवलावण्ये मनोज्ञस्खलनाकुला .
मुखे व्यक्तिं ययौ तस्य(l.4) वाणी पादद्वये गतिः ॥
पद्मसुन्दरे मुखपादद्वये चास्य गतिर्व्यक्तिं गता स्खलनं वर्णान्य(l.5)-
त्यासः पतनं च तेनाकुला यतस्ततो मनोज्ञा च ॥ 41.
शुकेष्वध्याप्यमानेषु धात्रीभिस्तेन भूरिशः .
पर्वते पर्वते राम इत्याकर्ण्योन्मनायितम् ॥
पर्वते पर्वते राम इति वचनं धात्री(l.7)भिशुकेषु पाठितेषु तच्छ्रुत्वा
तेनोत्कण्ठितचित्तेन संपन्नम् . पूर्वजन्मस्मरणादिति भावः ॥ 42.
― 1 Ms. °पद्मं lc. under line 19. ― 2 Which, then, is the अनार्ष reading ?
3 Ms. पृ. रा. on margin. 4 Is it °र्थस्याप्रस्तुतस्य ध्वननम् ? 5 Ms. रत्त°.
6 Ms. सोवशि°. 7 Ms. °द्वये lc. under l. 5. 8 Ms. °तित्व्यं°.

२०० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
द(l.8)शावताराभरणं कण्ठे रक्षार्थमाहितम् .
अनन्यरक्षमात्मानमशंसत्तस्य रक्षितुः ॥(l.9)
अस्य बालस्य रक्षार्थं¹ कण्ठे स्थापितं दशावतारसंज्ञमाभरणं कर्त्तु
तस्य रक्षितुरात्मा(l.10)नं नान्यस्माद्रक्षा यस्य तमशंसत् . हरेरेव दशा-
वतारत्वात् अस्य च नारायणावता(l.11)रत्वात् ॥ ४३.
त्रैलोक्यरक्षकस्यास्य किमर्थोऽस्मीति कान्तिमान् .
स्वेनैव स्वं जहासेव कण्ठे व्या(l.12)घ्रनखाङ्कुरः ॥
त्रिभुवनरक्षितुरस्यास्मि निष्प्रयोजन इत्यतो व्याघ्रनखो दीप्तिसारा-
(l.13)त्मनैवात्मानमहसदिव ॥ ४४.
चूडाकरणसंस्कारसुन्दरं तन्मुखं बभौ .
पाश्चात्यभागसंक्रा(l.14)न्तलक्ष्ममेव शशिमण्डलम् ॥
पश्चाद्भागे सकलङ्कमिन्दुबिम्बं तन्मुखं चूडाकर्म(l.15)शोभनं बभौ ॥ ४५.
अत्रान्तरे पुनर्देवीवपुः ³प्रैक्षत पार्थिवः .
स्वंमदृष्टभुजगेन्द्रभोगा(l.16)न्त्येव पाण्डुरम् ॥
राजा देवीगात्रं स्वप्ने दृष्टस्याहिराजस्य भोगकान्त्येव पाण्डु पुनरप-
श्यत्(l.17) ॥ ४६.
प्रसूतपृथिवीराजा देवी गर्भवती पुनः .
उदेष्यत्कुमुदा फुल्लपद्मेवं सरसी बभौ ॥(l.18)
जनितपृथिवीराजनामपुत्रा पुनर्गर्भिणी देवी बभौ उदेत्स्यत्समानकैरवा
फुल्लपद्मेव(l.19) सरसी ॥ ४७.
अन्तर्वत्नी विशेषेण देवी पुत्रेण पिप्रिये .
ज्येष्ठात्तुष्टात्तित्संस्कारं गर्भस्थेनेव पाडिता ॥
¹ Ms. ॰र्थं माहितस्या॰. ॰माहित corrected to .कण्ठे. ² See VII. 22.
³ Ms. ॰थै॰. ⁴ Ms. ॰दत्व॰.

अष्टमः सर्गः . २०१
सगर्भा महिषी तेन पुत्रेणाधिकमतुष्यत् गर्भस्थितेन पुत्रेण ज्येष्ठ-
•••••शिक्षितेव ॥ 48.
माघस्याथ तृतीयास्यां सितायामपरं सुतम् .
प्रसादमिव पार्वत्या मूर्त्तं परमवाप सा ॥
मूर्त्तं गौर्याः प्रसादमिव सा द्वितीयं पुत्रं गौरीतृतीयास्यामवाप-
[त्] ॥ 49.
――(l.23*)――――――――― .
――――पदानां यत्कृतार्थत्वाय पस्पृशे ॥
यु(l.1)द्धेष्वस्य हस्तिदलनलीलां भविष्यन्तीं जानतेव हरिराजनाम्नायं
स्वस्य कृतार्थत्वाये(l.2)व स्पृष्टः . हरिराजो हि हस्तिमर्द्दनः ॥ 50.
उष्णशीतलयोर्मध्ये पावनं ज्येष्ठमाधयोः .
सोमे(l.3)श्वरसुवोजन्म वह्निगङ्गाम्भसोरिव ॥
सोम उमासहित ईश्वरः सोमेश्वरो राजा च तद्भवोर्ग(l.4)णेशकुमार-
यो राजपुत्रयोश्वोष्णशीतयोर्ज्येष्ठमाधयोर्मध्येऽग्निगङ्गाजलयोरिव जन्म पाव-
नमभूत् ॥(l.5) 51.
निदाघमाघजन्मभ्यां पीर्त्वा(?) तीव्रत्वमाययौ .
ताभ्यामातपशीताभ्यामिव प्रत्यर्थिकर्णयोः ॥(l.6)
निदाघे माघे च जन्म ययोस्ताभ्यां राजपुत्राभ्यामातपशीताभ्यामिव
वैरिकर्णयोः पीर्त्वा(l.7) तीव्रत्वं प्रापत् ॥ 52.
अथ भ्रातृम्यत्याभ्यां सनाथां जानता भुवम् .
जग्मे विग्रहराजेन कृतार्थेन शि(l.8)वान्तिकम् ॥
1 Sic. 2 Ms. गो°. 3 Ms. ॰जापु°. 4 Ms. ॰वाभू°. जन्म पावनं lc. on
margin. 5 Sic. Is it पीडा ?
२६

२०२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्
ताभ्यां भ्रातृपुत्राभ्यां रक्ष्यमाणां भूमिं जानता विग्रहराजेन कृतकृ-
त्येन सता शि(l.9)वसमीपं प्राप्तम् ॥ ५३.
सुतोप्यपरगाङ्गेयो निन्येस्य रविसूनुना •
उन्नतिं रविवंशस्य पृथ्वीराजे(l.10)न पश्यता ॥
वीरत्वब्रह्मचारित्वाभ्यां द्वितीयो भीष्मो विग्रहराजस्य पुत्रो यमेन
नीतः पृथ्वी(l.11)राजेन हेतुनार्कवंशस्यौन्नत्यमिव पश्यता ॥ ५४.
कैलासं जगुषो यातं पश्चाद्विग्रहसूनुजः •(l.12)
कविबान्धव इत्यंकं² भूमावशरणं पदम् ॥
मृतस्य विग्रहराजस्य पश्चात्कविबान्धव इत्येवं³(l.13) पदमशरणं यातं
सम्पन्नम् ॥ ५५.
प्रत्यानेतुमिवाकाण्डे पूर्णोपि सकलैर्गुणैः •
पितृवैरि(l.14)तनुजोपि प्रतस्थे पृथिवीभटः ॥
विग्रहराजं प्रत्यानेतुमिव गुणवान्पृथ्वीभटोपि प्रस्थितः ॥(l.15) ५६.
मुक्तेति सुधवावंशं गलत्पुरुषमौक्तिकं •
देवं सोमेश्वरं द्रष्टुं राजश्रीरुदकण्ठत ॥
गलन्ति(l.16) पुरुषा एव मौक्तिकानि यत्र तं सुधवावंशं त्यक्त्वा राज-
लक्ष्मीस्सोमेश्वरं द्रष्टुमुत्कण्ठिताभूत् ॥ ५७.
आत्म(l.17)जाभ्यामिव यशःप्रतापाभ्यामन्वितः •
सपादलक्षमानिन्ये महामात्यैर्महीपतिः ॥
यशःप्र(l.18)तापाभ्यामिव पुत्राभ्यां सहितो राजा⁴ महासचिवैस्सपा-
दलक्षनामानं देशमानीयः ॥ ५८.
1 Ms. °स्यो°. 2 Ms. °त्यर्कं. 3 Ms. °व. 4 Ms. सहा°,

२०४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
ध्वंसितानां शैलकोट्टानां गणनाप्रतिनिधी(1.6)निव यान्प्रासादांस्तत्र
नगरेमजोकरोत्तेषां मध्ये यूथनाथमिव संसाररोगभेषजं वैद्यना(1.7)थस्य
प्रासादं प्रजाहितोकरोत् ॥ ६५.
दंचे¹ हरिहयेनेव शुद्धरीतिमये हरौ .
प्रतिष्ठां ल(1.8)म्भितस्तत्र शुद्धरीतिमयः पिता ॥
रीतिर्धातुविशेषः . तत्प्रकृतौ हये सूर्येणेव दत्ते शुद्धरीतिः(1.9) शुद्धा-
चारश्च पिता तेन प्रतिष्ठापितः ॥ ६६.
पितुः² रीतिमयस्य रीतिवाहारूढस्य प्रतिष्ठापि(1.10)तस्याग्रे रीतिमयं
स्वात्मानं प्रतिष्ठाप्य राजा स सर्गे त्रिधा रीतिमयं कविरिवाकरोत् . क-
वि(1.11)पक्षे गौडीवैदर्भीपाञ्चाली चेति तिस्रो रीतयः ॥ ६७.
एकस्थाने प्रतिष्ठाप्य ब्रह्मविष्णुम(1.12)हेश्वरान् .
त्रिपूरुषमिव श्राद्धं धन्यो निर्मितवान्पितुः ॥
एकस्मिन्स्थाने ब्रह्मादींस्त्रीन्देवा(1.13)न्प्रतिष्ठाप्य पितुस्त्रिपुरुषं श्राद्धमिव
सोकरोत् . प्रतिष्ठाप्येत्यविवक्षितपूर्वकालम् ॥(1.14) ६८.
कृते यथेष्टफलदे तेनायतनपञ्चके .
सुरद्रुममदं³ जेग्ये मेरोग्जयमेरुणा ॥
तेन रा(1.15)ज्ञा⁴ प्रासादपञ्चके कृते सत्यजयमेरुदुर्गेण मेरोर्मदो
जितः अभिलषितफलदायि(1.16)त्वात् ॥ ६९.
तन्निर्मितसुरागारैर्ग्रामैर्गर्ज्ञानकादिभिः .
अल्पावशेषवास्तव्या मन्ये जज्ञेमरा(1.17)वती⁵ ॥
1 Ms. दन्ते. 2 No verse corresponding to this comm. The 1st, 3rd
and 4th lines can be restored—पितू रीतिमयस्याग्रे ॰॰॰॰॰॰राजा सर्गे त्रिधा रीतिमयं कवि-
रिवाकरोत् ॥ 3 Ms. ॰समो. 4 Ms. राज्ञः. 5 Ms. राज्ञेमं॰.

तेन निर्मितानि सुरागाराणि येषु तैर्गङ्गानकादिभिर्न्नामैर्हेतुंभिरमरावती
अल्पेवशेषा(l. 18) वास्तव्या देवा यस्यामिति जाने . अमरावतीतोप्यत्राधि-
कगुणत्वादिति भावः ॥ 70.
ऋणशुद्धिं(l. 19) विनिर्माय निर्माणैरीदृशैः पितुः .
तत्वरे दर्शनं कर्तुं परलोकजयी नृपः ॥
देव[लयनि](l. 20)र्माणैः पितुः ऋणं शोधयित्वा पितुर्दर्शनं कर्तुं
परलोकं जितवान्राजात्वरत् ॥¹ 71.
ए[काकिना हि](l. 21) मत्पित्रा स्थीयते त्रिदिवे कथम् .
बालश्च पृथिवीराजो मया कथमुपेक्ष्यते ॥ 72.
[इतीवास्या(l. 22*)भिषिक्तस्य रक्षार्थं व्रतचारिणीम् .
स्थापयित्वा निजां देवीं पितृ(?)]भक्त्या दिवं ययौ ॥
मत्पित्रा केवलेन स्व(l. 1)र्गे कथं स्थीयते कथं च बालः पुत्रो मया
[उपेक्ष्य]ते इत्यत इवाभिषिक्तस्य पुत्रस्य रक्षार्थमिव व्र(l. 2)तानुष्ठायिनीं
देवीं स्थापयित्वा पितृभक्तस्स स्वर्गमगात् ॥ 73.
तं पृथ्वीभटपर्यन्ताश्चाहमानपुर(l. 3)स्सराः .
आदित्यद्युतयस्सर्वे प्रत्युज्जग्मुर्महीभुजः ॥
सर्वेपि स्ववंश्यास्स्वर्गे तं प्रत्युद्गताः ॥(l. 4) 74.
तेषामेकतमं मध्ये नापश्यत्पितृवैरिणम् .
कचिदप्यन्धतामिस्रे मग्नं व्रीडावशादिव ॥
तेषां म(l. 5)ध्ये एकं पितृवैरिणमेव स नापश्यत् . काप्यन्धतामिस्रे
लज्जयेव मग्नम् ॥ 75.
1 Ms. ᵒहेतुभि˚ lc. under l. 18.

२०६ \quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
पुरः प्रदक्षिणं चक्रे(l.6) तस्य प्रत्युद्गतो वृषा .
सर्वाङ्गसङ्गिनीर्दृष्टीर्नेष्यन्निव कृतार्थताम् ॥
सर्वाङ्गेषु सङ्गिनीर्दृष्टी:(l.7) कृतार्थतामिव नेतुमस्य प्रदक्षिणमिन्द्रोक-
रोत् . प्रदक्षिणेन हि पश्चात्स्था अपीन्द्रदृष्टयः(l.8) पश्यन्ति ॥ \quad 76.
यावज्जङ्गम कैलासमारोहति सुरद्विपम् .
तावत्कैलासमेवैष निन्ये शङ्कर(l.9)किङ्करैः ॥
जङ्गमं कैलासमैरावणं स यावदारुरुक्षति तावद्गणैः कैलासमेव नीतः ॥ 77.
उभौ(?) (l.10)विशत एवास्य रुद्राद्रिमुदपद्यत .
स्वपुत्रभूपदायादकन्दर्पजयि लोचनम् ॥
पृथ्वीराज(l.11)प्रतिमल्लकामजेतृ नेत्रं कैलासं प्रविशतोस्योत्पन्नम्

अष्टमः सर्गः . २०७
जिता(1.18) कर्पूरदेव्यास्मि कस्मादयितया तव •
केशग्रहमितीवास्य चकार त्रिदशापगा ॥
शुचि(1.19)त्वात्तवप्रिययाहं कस्माज्जितेतीवास्य गङ्गा केशग्रहणमक-
रोत् ॥ 81.
भूमेर्भरस्त्वदीयेन गृ(1.20)[ही]तस्तनयेन मे •
इत्यालिलिङ्ग चाकाण्डे तं¹ स्वकीर्त्तिसितः फणी ॥
त्वत्पुत्रेण मम भूभारो(1.21)·········तीव निजकीर्त्तिंशेषस्तमा-
लिङ्गत् ॥ 82.
जाता स्वरूपहानिर्नः पाताले तव कीर्त्ति(1.22)[भिः] •
[चूडामणी]न्नं सहते कुटिलानां सुतश्च ते ,³॥ 83.
इतीव कर्णयोर्बाहुद्वये शिरसि पादयोः .(1.23)
―――[समा]श्लिष्टो यथाशक्ति स पन्नगैः ॥
सितस्यास्मत्स्वरूपस्य तव यशोभिर्हानिर्जाता(1.24**5) तव पुत्रः
कुटिलानां चूडामणीनपि कुटिलान्न सहते यद्वा वक्राणां चूडामणीन्न सहते
अ(1.1)स्यैव चक्रवर्त्तित्वेन चूडामणिधारणौचित्यात् इतीव कर्णादौ सर्पैस्स
परिरब्धः ॥ 84.
अलङ्क²(1.2)रणभोगीन्द्रफणमाणिक्यमालया •
दीपवृक्ष इवाभूत्स शम्भोः प्रथमदर्शने ॥
भूषणा(1.3)हिफणरत्नश्रेण्या स हरप्रथमदर्शने दीपवृक्ष इवाभूत् ॥ 85.
मा गाः पुत्रं प्रति स्नेहं त्वं न त(1.4)स्योपयुज्यसे .⁴
इतीव रुष्टतां निन्ये कुतोप्येतत्स भस्मना ॥
1 Ms. त्वं. 2 Read ˚र्त्तिश्वेतश्शे˚. 3 Ms. ˚नं. 4 Ms. पत्रं. 5 Ms. has पृ on
margin.

२०८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
पुत्रे स्नेहं त्वं मा गमः यतस्त्वं तस्य नो(l.5)पयुज्यसे तस्य त्वत्तोप्यधि-
कगुणत्वात् इतीव भस्मना स रूक्षतां नीतः ॥ 86.
सुतस्य निर्मली(l.6)कर्त्तुं राज्यस्थितिमवाहृतम् .
कलिकालं दधौ कण्ठे रुद्धावतरणं हृदि ॥
स राजा अहि(l.7)तं विषं हृदये रुद्धप्रवेशं कलिकालमिव कण्ठेवहत्
पुत्रस्य राज्यं निर्दोषीकर्तुमिव(l.8). आहृतमिति पाठो नार्षः अहितमिति
पाठस्साधुः ॥ 87.
ये श्रूयन्ते त्रयस्तापास्ते शूलारोपि(l.9)ता इव .
प्रजाक्षेमाय तत्पाणौ शिखात्रयमिषाद्बभुः ॥
आणवद्वयस्तापा ये श्रूयन्ते ते(l.10) तद्धस्ते शिखात्रयव्याजात्प्रजासु-
खार्थे शूले आरोपिता इव बभुः ॥ 88.
अपश्यद्वृषमारूढमात्मा(l.11)नं चन्द्रपाण्डुरम् .
यशसेव निजेनैव नीयमानं शिवालयम् ॥
शशिशुभ्रं वृषमारोहन्तमा(l.12)त्मानं सोपश्यत् स्वयशसेवेश्वरनिकटं
नीयमानम् ॥ 89.
बलात्पुरुषकारेण जेतव्यस्यात्मजन्मना .(l.13)
मुण्डमालोकयामास करामलकवद्विधेः ॥
बलाद्धेतोः पुरुषेण करणभूतेन पृथ्वीराजेन जेतव्यस्य(l.14) विधेर्मुण्डं
करामलकमिव सोपश्यत् ॥ 90.
ज्योतीरूपेषु पुत्रस्य संक्रान्तेष्विव तेजसि .
शुद्धा(l.15)भिर्लोकपालानाम्स्थिसद्भिर्बभूष्यत ॥
1 Comm. ॰हितम्. 2 Ms. ॰पाण्डुः (!). 3 Read पौरु०. 4 Ms. पृथ्वीराजेन
1e. on margin. 5 Ms. ॰वेमु०.

'अष्टमः सर्गः. २०६
पुत्रसम्बन्धिनि तेजसि विषये लोकपालानां प्र(l.16)शस्तेषु तेजस्सु
सङ्क्रान्तेषु सत्सु शुद्धाभिस्सतीभिर्लोकपालानाम्स्थिमालाभिस्स भूषि-
(l.17)तः. अशुद्धमपि वस्त्रं वह्नौ पतितं शुद्धं भवति ॥ 91.
1 पुष्करं कलिरूपेण कलिं हन्तुमिवा(l.18)गमत् .
विदार्य कृत्त्या तस्यैव क्रीडया पिदधे वपुः ॥
पुष्करं तीर्थं पद्मं च हस्तिरूपेण ह(l.19)न्तुमागतमिव कलिं पाटयित्वा
तच्चर्मणा लीलया गात्रं व्यधात् ॥ 92.
इति लज्जाकरं जन्म(l.20) मर्त्यात्सूनोर्हरन्निव .
परमेश्वरसारूप्यं देवस्सोमेश्वरो ययौ ॥
अमर्त्यपतेरपि पुत्रस्य मर्त्याज्जन्म लज्जाकरं सन्निवारयन्निव
सोमेश्वरः परमेश्वरसारूप्यं गतः ॥ 93.
वैद्यनाथप्रतिष्ठायाः(l 22) प्रभावात्स शिवालये .
मरुत्तश्वेतयोस्तुल्यंप्रतिपत्तिरजायत ॥
देवप्रतिष्ठायाः प्रभावा(l.23*)[च्छंक]रावासे मरुत्तश्वेतसमानादरस्सं-
पन्नः ॥ 94.
पुष्करस्नातकायातनारदादिमुखादसौ .(l.1)
पुत्रराज्यस्थितीश्श्रुत्वारुद्रलोके सं पिप्रिये ॥
पुष्करे स्नात्वागतानां नारदादीनां मुखात्पुत्रसा(l.2)म्राज्यं श्रुत्वा स
रुद्रलोके च प्रीतोभवत् ॥ 95.
मृसादृपात्रमाकर्ण्य श्वेतन्यायेन तत्र तम् .
मृत्युर्विशं(l.3)ति नाकाले तत्पुत्राधिष्ठिताः प्रजाः ॥
1 Comm. ॰मागतम् (?) 2 Ms. पश्यार्थि॰. 3 Ms. सत्यात्सू॰. 4 Ms. ॰नोनंदन्नि॰.
5 Ms. ॰रसांयुं॰. 6 Ms. ॰ष्ठायाप्र॰. 7 Ms. lc. under l. 1.
२७

२१० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्.
श्वेतसमं तं प्रसादपात्रं श्रुत्वा तत्पुत्रपालितं देशं यमो(l.4) नाद्याप्य-
काले विशति . अद्यापीत्युभयोश्श्लोकयोर्योज्यम् ॥ 96.
पादाधिष्ठितपृष्ठं तं वृषमारोहतश्चि(l.5)रे .
पश्यन्त्यद्यापि सासूयं नन्दिप्रभृतयो गणाः ॥
पादेन तत्पृष्ठमधिष्ठायेश्वरे वृषमारोहति(l.6) सति नन्दिरुद्रादयो गणा-
स्सोमेश्वरं सासूयमद्यापि पश्यन्ति. परस्योत्कर्षासहनमसूया . तदु(l.7)त्कर्षं
न सहन्ते इत्यर्थः ॥ 97.
स्वयं निर्मितपूर्वस्य सरसः परिवृद्धये .
गृहीतामिव वास्तव्यासौम(l.8)नस्यमहोदधेः ॥ 98.
पितुर्मन्दाकिनीं मूर्ध्नि भगवद्भावलाञ्छनम् .
स वारुणस्य बाणस्य प्रतिष्ठा(l.9)फलमैच्छत ॥
ईश्वरसायुज्यज्ञापिकां गङ्गां वरुणबाणप्रतिष्ठायाः फलं स दृष्टवान्(l.10)
स्वेन निर्मितस्य सरसो वृद्धयर्थं पौरसौमनस्यसमुद्राद्गृहीतामिव ॥ 99.
स सर्वपूर्वपुरुषान्वश्यन्रू(l.11)द्रत्वमागतान् .
आत्मैव पुत्र इत्यर्थं श्रौतं सत्यममन्यत ॥
ईश्वरभावं प्राप्तान्सर्वान्पूर्वपुरुषा(l.12)न्पश्यन्स राजा पुत्र आर्त्मेति
वैदिकं वचनं सत्यं मतवान्. स्वस्यापि रुद्रत्वप्राप्तेरिति भावः ॥ 100.
किं(l.13) भूयसा गिरिशवत्स सर्वगततामगात् .
पृथिवीराजकीर्त्तीनामियत्तामिव वीक्षितुम् ॥(l.14)
बहुनोक्तेन किम् . ईश्वरतुल्यं स राजा सर्वगतोभूत् पुत्रयशसामियत्ता-
मिव द्रष्टुम् . पृ(l.15)थ्वीराजयशांसि सर्वव्यापीन्यभूवन्निति तात्पर्यम् ॥ 101.
1 i.e. 96, 97. 2 Ms. °त्यद्या°. 3 Ms. °भ्रेन्दा°. 4 Ms. °सांयु°. 5 Ms. °र्वपु° lc.
under l. 10. 6 Ms. °न्पशन्न°. 7 cf. आत्मा वै पुत्रनामासि. Shatapatha Br, 14, 9, 4, 26,

(l.1)व्यराजे ॥
Meter here:
श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- (12)
रा- (1) जात्मजो विवरणेन स जोनराजः (11) -> 12 syllables?
श्री (1) लो (2) ल (3) रा (4) ज (5) सु (6) त (7) प (8) ण्डि (9) त (10) भ (11) ट्ट (12) नो (13) न (14)?
Wait: वसन्ततिलका!
श्री-लो-ल-रा-ज-सु-त-प-ण्डि-त-भ-ट्ट-नो-न- (14 syllables!)
रा-जा-त्म-जो वि-व-र-णे-न स जो-न-रा-जः (14 syllables!)
सर्गं व्यधात्सु- (5 syllables) + [4 missing syllables] + त्र पृथ्वी- (3 syllables) = 14 syllables!
रा-जा-ख्य-रा-ज-वि-ज-[या-भि-ध-का]-व्य-रा-जे (14 syllables!)
Yes, it's Vasantatilaka (14 syllables per quarter)!
In line 14:
सर्गं व्यधात्सु (5 syllables)
Missing: 4 syllables! Shown as 4 dashes/danda-like curves: ~~~~ or - - - -.

[ नवमः सर्गः ]
इति हृद्गतेन दयितेन रुद्रता-
मुपजग्मुषा मुषितमोहदोहदा •
अपवर्गपद्धतिमिवानुपप्लवां
तनयश्रियं नृपवधूर(1.3)शिश्रियत् ॥
एवं रुद्रभावं गतेन हृद्गतेन भर्त्रेव निवाँरितमोहोत्पत्तिः कर्पूरदेवी
निर्बाधां मोक्ष(1.4)वीथीमिव पुत्रलक्ष्मीमधारयत् ॥ १.
तनयोभ्यषिच्यत यदा तदापत-
नंगनादनभ्रमलिनादपां(1.5) कणाः •
असमञ्जसव्यवसितापसारणं-
प्रथितग्रहाम्बुजलशीकरश्रियः ॥
यदा राजपुत्रो(1.6)भिषिक्तस्तदा निरभ्रादाकाशाज्जलकणाः पेतुः अस-
मञ्जसमनुपपन्नं यद्व्यवसितं व्यवसायः(1.7) प्रजापीडनं तस्यापसारणं त्या-
गस्तेन प्रथिता निर्गता ये ग्रहास्तत्कणास्तत्समाः⁵. उपमोपक्रमो(1.8)त्प्रेक्ष्येयम् .
व्यथितेति पाठो नार्षः वैद्यमाणाविरोधात् • यद्वा व्यथितेति पाठः विपूर्व-
स्यायतेः(1.9) निष्ठायां रूपम् ॥ २.
शशिसूर्ययोः ससुतयोर्हि⁸ मानसं
कुलपद्मपातमतिमात्रमश्नुते •
परि(1.10)पालितां स्वयमवेक्ष्य मातरं
न महीसुतः स्पृशति जातु वक्रताम् ॥
1 Ms. ॰वपू॰. 2 Ms. ॰वेथी॰. 3 Ms. ॰तद्व॰. 4 Ms. ॰सरण्य॰. 5 Ms. ॰माउ॰.
6 Ms. ॰वैव॰. 7 Ms. स्वसु॰. 8 Ms. शनिबुधयोः written above ॰र्हि under l. 9.

नवमः सर्गः . २१३
हि शब्दस्तथाह्यर्थे . 'चन्द्रा(l.11)र्कयोश्चित्तं सपुंत्रयोः कुले पक्षपातं
भजते तथा स्वमातरं भूमिं पालितां दृष्ट्वा भौमो वक्रत्वं न स्पृ(l.12)शति .
असौम्यग्रहाणां वक्रत्वे प्रजापीडोत्पत्तिरिति भावः ॥ ३.
क्रतुभिस्स्वशिष्यकुलतृप्तिनि(l.13)र्वृत्तौ२
बृंहतां३ पतिर्न भजतेतिचारिताम् .
दनुजद्विषि प्रभुपदव्यवस्थिते
प्रतिमैव का भृगु(l.14)भवस्य दुर्नये ॥
तद्राज्ये यज्ञैस्स्वशिष्याणां देवानां कुलस्य तृप्त्या सुखितो देवाचार्यो
नाति(l.15)चारमेति. शुभग्रहाणामतिचारे प्रजापीडोत्पत्तेरिति भावः. दान-
वशत्रौ राज्ञि सति दानव(l.16)गुरोर्दुर्मार्गे४ स्मृतिरेव का ॥ ४.
अनयद्य एव वदनावशेषता-
मवनेस्स एव परिपालनोद्यतः .(l.17)
तदुपर्यतीव मृगयाकुतूहली
शममेतु मा तदिह सिंहिकासुतः ॥
य एव राहुं मु(l.18)खमात्राशेषत्वमनयत्स एव हरिर्भूमेः पालकः तदु-
परि राजा मृगयाकरः तत्तस्मात्(l.19) सिंहिकासुतो राहुस्सिंहश्च मा शम-
मेतु . काक्का एत्वेवेत्यर्थः ॥ ५.
उदरंभरिनरपतेर्यशो(l.20)हिमै-
र्न दिशां गणः५ स्पृशति दाहसाहसम् .
अत एव जातुचन न प्रतन्यते
कलिकालि(l.21)का क्वचन धूमकेतुना ॥
राज्ञो यशोहिमैः पूरितोदरो दिशां गणो६ दाह एव साहसं ना......-
1 Ms. स्वपुं. 2 Ms. ॰वृत्तौ. 3 Ms. वृं. 4 Ms. ॰भांम्ये corrected to ॰मार्गे.
5 Ms. गञ्जः. 6 Ms. गञ्जो.