प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)
Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa
महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा
पृष्ठ 197, कुल 296 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोऽङ्कः [ १३३
अतिकरुणं मन्त्रयते भरतः—भरत के दीनता से भरे वचनों को सुनकर सीता
करुणा से भर जाती है तथा पति से प्रार्थना करती है कि भरत की बात को ध्यान
से सुन लें ।
कैकेयीमातः—कैकेयी माता यस्य स = कैकेयीमातः । यह सम्बोधन साभि-
प्राय है । इसके द्वारा राम यह अभिव्यक्त करना चाहते हैं कि कैकेयी के कारण ही
पिता ने ये वचन दिये थे, अतः तुमको निश्चय रूप से उनका पालन करना है ।
भरतः— यावद्भविष्यति भवन्नियमावसानं
तावद् भवेयमिह ते नृप ! पादमूले ।
रामः— मैवं नृपः स्वसुकृतैरनुयातुसिद्धिं
मे शापितो न परिरक्षसि चेत् स्वराज्यम् ॥२४॥
[अन्वयः—नृप ! यावत् भवन्नियमावसानं भविष्यति, तावत् इह ते पाद-
मूले भवेयम् ।।
मा एवम् । नृपः स्वसुकृतैः सिद्धिम् अनुयातु । चेत् स्वराज्यं न परिरक्षसि,
मे शापितः ॥२४॥]
हिन्दी रूपान्तर—
भरत—
अर्थ [श्लोक २४]—हे राजन् ! जब तक कि आपके नियम, चौदह वर्षों के
वनवास की समाप्ति होगी, तब तक यहाँ आपके चरणों की सेवा में रहूँ ।
रामः—
ऐसा मत कहो । राजा, हमारे आदरणीय पिता अपने सत्यवादित्व
आदि पुण्यों के प्रभाव से सिद्धि को, स्वर्ग आदि अनन्त सुखों को प्राप्त
करें । यदि तुम अपने राज्य की रक्षा नहीं करते, तो तुमको मेरी शपथ है ॥२४॥
संस्कृत-व्याख्या—नृप हे राजन् ! यावत् यावत्कालपर्यन्तं भवन्नियमावसानं
भवतः नियमस्य चतुर्दशवर्षपर्यन्तं यद् वने निवसनं तस्य अवसानं समाप्तिः भविष्यति,
तावत् तावत्कालपर्यन्तम् इह अस्मिन्नेव वन प्रदेशे ते तव पादमूले च चरणसेवायां
तवाश्रये भवेयम् निवासं कुर्याम् । इति मे प्रार्थना ।
मा एवम् अनेन प्रकारेण, अहं वने निवत्स्यामि इति प्रकारेण न कथय ।
नृपः राजा दिलीपः अस्मत्पितृपादाः स्वसुकृतैः स्वीयैः सत्यवादित्वादिपुण्य-
कर्मफलैरेव सिद्धिं स्वर्गाद्यनन्तसुखभोगफलम् अनुयातु प्राप्नोतु । यदि त्वं मया सह
वने निवत्स्यसि, राज्यस्य च रक्षां न करिष्यसि, पितुः वचनमन्यथा भविष्यति । एवं
च स राजा मिथ्यावादी भूत्वा विनष्टपुण्यो भूत्वा स्वर्गादिकं न प्राप्स्यसि । अतः