प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

( 98 )
येन प्राणाश्च राज्य च स्त्रीशुल्कार्थे विसर्जिताः ।
इमा दशरथस्य त्व प्रतिमा कि न पृच्छसे ॥ ( ८ )
भरतः—हा तात ! (मूर्च्छितः पतति । पुनः प्रत्यागत्य)
हृदय भव सकामं यत्कृते शकसे त्वं
शृणु पितृनिधनं तद् गच्छ धैर्यम् च तावत् ।
स्पृशति तु यदि नीचो मामयं शुल्कशब्द
स्त्र्यर्थं च भवति सत्यं तत्र देहो विशोध्यः ॥ ( ६ )
आर्य !
देवकुलिकः—आर्येति-इक्ष्वाकुकुलालापः खल्वियम् । कच्चित् कैकेयी-
पुत्रो भरतो भवान् ननु ?
भरतः—अथकिम् अथकिम् । दशरथपुत्रो भरतोऽस्मि, न कैकेय्याः ।
देवकुलिकः—तेन ह्यापृच्छे भवन्तम् ।
भरतः—तिष्ठ । शेषमभिधीयताम् ।
देवकुलिक.—का गतिः । श्रूयताम् । उपरतस्तत्रभवान् दशरथः । सीता-
लक्ष्मणसहायस्य रामस्य वनगमन प्रयोजनं न जाने ।
भरतः—कथं कथमार्योऽपि वनं गतः । (द्विगुण मोहमुपगतः)
शब्दार्थ--देवकुलिकः = पुजारी । सन्निहितसर्वरत्नस्य = सभी प्रकार
की बहुमूल्य वस्तुओं को अपने पास रखने वाले । विश्वजितो यज्ञस्य=विश्वजित्
नामक यज्ञ के । प्रवर्त्तयिता=करने वाले । प्रज्वलितधर्मप्रदीप-=धर्म रूपी
दीपक को सतत जलाने वाले । धर्मपरायणाय=धर्मनिष्ठ को । अभिधीयता=
कहो । सवेशनोत्थापनयोः=सोने के और उठने के समय में । सहस्र=हजार ।
पुण्याहशब्दरवो=पवित्र मन्त्र पाठो की वाचन ध्वनि वाला । एताम्=इस (रक्षा)
को । अतिक्रान्त =पार गई । आवेदित=देना । प्रियावियोग = प्रिय रानी
इन्दुमति का विरह । निर्वेद=विषयो से विमुखता । नित्य=सदा । अवभृतस्नान=
यज्ञ की दीक्षा का अभिषेक । प्रशान्तरजा =रजोगुण को धोने वाले । अजः=
राजा का नाम । श्लाघनीय=प्रशंसनीय । पश्चात्तापाय=प्रिया की अत्यधिक
आसक्ति रूपि अनुताप वाले । पर्याकुलः=व्याकुल । बहुमानव्याक्षिप्तेन=अत्यन्त
सम्मान या गौरव के कारण अन्यत्र लगे हुए । सुव्यक्तं=भली प्रकार से ।
नावधारितं=नही निश्चय कर सका । पितृपितामहः=परदादा । महाराजस्य