प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

५२ प्रमाणवार्त्तिके
५. सुगतत्वाद् भगवान् प्रमाणम्
त्रिगुणं सुगतत्वम्
हेतोः प्रहाणं त्रिगुणं सुगतत्वमनिःश्रयात् ॥ १४१ ॥
दुःखस्य शस्तं नैरात्म्यदृष्टेश्च १ युक्तितोऽपि १ वा ।
पुनरावृत्तिरित्युक्तौ जन्मदोषसमुद्भवौ ॥ १४२ ॥
आत्मदर्शनबीजस्य हानादपुनरागमः ।
तद्भूतभिन्नात्मतया शेषमक्लेशनिज्वरम् ॥ १४३ ॥
कायवाग्बुद्धिवैगुण्यं मार्गोक्त्यपटुतापि वा ।
सुगतत्वं व्याचिख्यासुराह—हेतोः समुदयस्य प्रहाणं निरोधः सुगतत्वम्,
तच्च त्रिगुणं गुणत्रययुक्तम् । सुशब्दस्य त्रिविधोऽर्थः—१. प्रशस्तता सुरूपवत्,
२. अपुनरावृत्तिः सुनष्टज्वरवत् २, ३. निःशेषता च सुपूर्णघटवत् ३ ।
तत्र ‘प्रशस्तं भगवान् ज्ञातवान् = सुगतः’ इति प्रशस्तार्थमाह—अनिः-
श्रयाद् अनाश्रयणाद् दुःखस्य शस्तं सुगतत्वम् । तत् पुनर्दुःखानाश्रयणं
नैरात्म्यदृष्टेः । आत्मदर्शी ह्यात्मनि स्निह्यन् तद्दुःखसुखपरिहारप्राप्तीच्छया
जन्म दुःखरूपमादत्ते, प्रहीणात्मदर्शनस्तु नैतादृश इति प्रहीणदुःखोपायो
युक्तितोऽपि वा युक्तिपरिदृष्टेनोपायेन वा गमनात् तत्सुगतत्वं प्रशस्तम् ।
अथ वा—अपुनरावृत्त्या गमनं सुगतत्वम्, तदाख्यातुमाह—जन्मनो
रागादेश्च दोषस्य समुद्भवौ पुनः पुनः पुनरावर्तनात् पुनरावृत्तिरित्युक्तौ ॥
१४१–१४२ ॥
नैरात्म्यभावनासात्म्ये तु आत्मदर्शनस्य जन्मप्रबन्धबीजस्य हानादपुनरा-
गमोऽपुनरावृत्तिः । तत् पुनरात्मदर्शनबीजस्य हानं भूतात् सत्यात् नैरात्म्याद्
भिन्नात्मतयाऽन्यत्वात् । न हि सात्मीभूतप्रतिपक्षस्य विपक्षबीजसम्भवः ॥ १४३॥
निःशेषं वागमनात् सुगतत्वम् । तदाह—कायवैण्यम् अचापलेऽप्युत्प्लुत्य
गमनादि, वाग्वैगुण्यं मानाभावेऽपि वृषलीवादादि, बुद्धिवैगुण्यं नित्यासमाधा-
नादव्याकृतचित्तावस्थानम्—एतत् त्रयं शेषम् । सकलक्लेशोपक्लेशप्रशमाद-
१-१. दृष्टेस्तद्युक्ति०-पाठा० । २. अनष्टज्वरवत्-रा० । ३. अपूर्णघटवत्-रा० ।