प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः ५१
हेतुविरोधि नैरात्म्यदर्शनं तस्य बाधकम् ।
बहुशो बहुधोपायं कालेन बहुनास्य च ॥ १३८ ॥
गच्छन्त्यभ्यस्यतस्तत्र गुणदोषाः प्रकाशताम् ।
बुद्धेश्च पाटवाद्धेतोर्वासनातः प्रहीयते ॥ १३९ ॥
प्रत्येकबुद्धादिभ्यो बुद्धस्य वैशिष्ट्यम्
परार्थवृत्तेः खड्गादेर्विशेषोऽयं महामुनेः ।
उपायाभ्यास एवायं तादर्थ्याच्छासनं मतम् ॥ १४० ॥
निष्पत्तेः प्रथमं भावाद्धेतुरुक्तमिदं द्वयम् ।
गोचरः ॥ १३७ ॥
अध्यात्मस्कन्धेषु तदुपकारकेषु च बाह्येषु स्नेहोऽस्य हेतुः; दुःखस्यात्मा-
त्मीयग्रहवतः स्निग्धस्य तृष्णया जन्मपरिग्रहात् । तस्य नैरात्म्यदर्शनं विरोधि
विपरीतालम्बनाकारत्वात् बाधकं विपक्षः । एतं दुःखहेतुं तद्विपक्षञ्चागमादुप-
श्रुत्य अनुमानान्निश्चित्य बहुशः अनेकशो बहुधोपायमनेकप्रकारं कालेन च
बहुनास्य बोधिसत्त्वस्य अभ्यस्यतो भावयतः तत्र दुःखहेतौ तद्विपक्षे च
गुणदोषा यथायोगं प्रकाशतां गच्छन्ति । अभ्यासाधीनो हि भाव्यमान-
बुद्ध्याकारविशदीभावः । अतोऽभ्यासाद् बुद्धेश्च पाटवाद्धेतोरात्मग्रहस्य तृष्णा-
याश्च वासना, कायवाग्बुद्धिवैगुण्यहेतुतः शक्तिलेशः प्रहीयते निःशेषमपैति ॥
१३८–१३९ ॥
अयमेव वासनाहानिलक्षणः खड्गः प्रत्येकबुद्ध आदिर्यस्य श्रावकस्य
तस्मात् सकाशात् महामुनेः सम्यक्सम्बुद्धस्य विशेषः स्वार्थसम्पत्तेः ।
नन्वेवमुपायाभ्यासो दर्शितः, न शास्तृत्वम्, तस्योपदेष्टृत्वात् ? इत्याह—
उपायाभ्यास एवायं शासनं मतं तादर्थ्यात् शासनार्थत्वात् । कारणे
कार्योपचारात् ॥ १४० ॥
सुगतत्वस्य फलस्य निष्पत्तेः प्रथमं भावात् तावदेतद् द्वयं हि हितै-
षित्वं शास्तृत्वं हेतुरुक्तम् ; हेत्ववस्थाया अभिधानात् ।