प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

५० प्रमाणवार्त्तिके
४. शास्तृत्वाच्च भगवान् प्रमाणम्
शास्तृत्वपदनिर्वचनम्
दयावान् दुःखहानार्थमुपायेष्वभियुज्यते ।
परोक्षोपेयतद्धेतोस्तदाख्यानं हि दुष्करम् ॥ १३४ ॥
दुःखहेतुपरीक्षा
युक्त्यागमाभ्यां विमृशन् दुःखहेतुं परीक्षते ।
तस्यानित्यादिरूपं च दुःखस्यैव विशेषणैः ॥ १३५ ॥
यतस्तथा स्थिते हेतौ निवृत्तिर्नेति पश्यति ।
फलस्य हेतोर्हानार्थं तद्विपक्षं परीक्षते ॥ १३६ ॥
साध्यते तद्विपक्षोऽपि हेतो रूपावबोधतः ।
आत्मात्मीयग्रहकृतः स्नेहः सँस्कारगोचरः ॥ १३७ ॥
शास्तृत्वव्याख्यानाय दयां दर्शयितुमाह—
दयावान् बोधिसत्त्वः परदुःखं शमयितुकामः दुःखहानार्थमात्मन उपा-
येषु दुःखशमनोपायेष्वभियुज्यते । कस्मात् पुनः परदुःखशमनोपायेषु युज्यते ?
इत्याह—परोक्ष उपेयो दुःखप्रशमः तद्धेतुश्च मार्गो यस्य तस्य तदाख्यानं
यस्माद् दुष्करम् ॥ १३४ ॥
तत्र साक्षात्कारणे परीक्षणमङ्गम्, तदाह—युक्त्यागमाभ्यामनुमानप्रवच-
नाभ्यां परस्परमविरुद्धाभ्यां विमृशन् विचारयन् दुःखस्य जन्मनो हेतुं परीक्षते
मुमुक्षुः । तस्य दुःखहेतोरनित्यादिरूपम्, आदिशब्दान्निवर्तनयोग्यतादिकं च,
परीक्षते । कथम् ? इत्याह—दुःखस्यैव विशेषणैः कादाचित्कत्वादिभिः ॥१३५॥
कस्मात् पुनर्दुःखस्य हेतोरनित्यत्वादि परीक्षणीयम् ? इत्याह--यतस्तथा
स्थिते हेतौ नित्यत्वात् सदास्थिते हेतौ फलस्य दुःखस्य निवृत्तिर्नेति पश्यति
जानाति, तस्मात् दुःखस्य हेतोर्हानार्थं च तस्य विपक्षं परीक्षते दुःखहेतु-
विरुद्धम्, यस्याभ्यासाद् दुःखहेतुरपैति ॥ १३६ ॥
साध्यते निश्चीयते तद्विपक्षोऽपि हेतो रूपावबोधतः । ज्ञाते हि हेतौ
तद्विरोधी बोद्धुं शक्यः । आत्मात्मीयग्रहाभ्यां कृतः स्नेहः सँस्कार-