प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः ४९
तस्यादौ देहवैगुण्यात् पश्चाद्वदविलङ्घनम् ।
शनैर्यत्नेन वैगुण्ये निरस्ते स्वबले स्थितिः ॥ १३० ॥
कृपा स्वबीजप्रभवा स्वबीजप्रभवैर्न चेत् ।
विपक्षैर्बाध्यते चित्ते प्रयात्यत्यन्तसात्मताम् ॥ १३१ ॥
तथा हि मूलमभ्यासः पूर्वः पूर्वः परस्य तु ।
कृपावैराग्यबोधादेश्चित्तधर्मस्य पाटवे ॥ १३२ ॥
कृपात्मकत्वमभ्यासाद् घृणावैराग्यरागवत् ।
निष्पन्नः १ करुणोत्कर्षः परदुःखक्षमेरितः १ ॥ १३३ ॥
यदि बलयत्नाभ्यामेव लङ्घनम्, न स्वभावजातीयात्, तदाभ्यासात् प्रागपि
तावत् परिमाणं स्यादित्याह—तस्य लङ्घयितुरादौ अभ्यासात् पूर्वं देहवैगु-
ण्यात् श्लेष्मादिकृतगौरवात् पश्चाद्दृढभ्यासानन्तरमिव अविलङ्घनम् । शनै-
र्यत्नेन व्यायामादिना वैगुण्ये निरस्ते स्वबले स्थितिः शरीरस्य भवति ।
तेन पूर्वस्माल्लङ्घनं विशिष्यते, बलानुरूपस्थितिकञ्च ॥ १३० ॥
मनोगुणास्तु सत्यभ्यासे विपक्षानभ्यासे च प्रकर्षनिष्ठां गच्छन्ति,
तदाह—कृपा स्वबीजप्रभवा भूयोऽभ्यस्तस्वजातीयसंस्कारवत् समनन्तर-
प्रत्ययप्रसूतार्थबीजप्रभवैर्न चेत् विपक्षैर्द्वेषादिभिर्बाध्यते स्वोत्पत्त्या व्याह-
न्यते । चित्ते चित्तसन्ताने प्रयात्यत्यन्तसात्मतां विपक्षासङ्कीर्णसात्मतां
प्रकृतिताम् ॥ १३१ ॥
तथा हि मूलं कारणमभ्यासः पूर्वः पूर्वः परस्योत्तरस्य कृपा-
वैराग्यबोधादेश्चित्तधर्मस्य मनोगुणस्य पाटवे प्रकर्षे, न तूत्पत्तौ; तस्याः
सम्भवात् ॥ १३२ ॥
ततः—कृपात्मकत्वमभ्यासाद् भवति घृणावैराग्यरागवत् । यथा
अभ्यासात् घृणा, क्वचिद्विषये वैराग्यम्, रागश्च सात्मीभवति; तदेवमभ्यासात्
कृपा प्रकर्षविशेषवती निष्पद्यत इति समर्थितमियता च जगद्धितैषित्त्वं
च ॥ १३३ ॥ व्याख्यातं कृपायाः प्रामाण्यसाधनत्वम् ॥
१-१. निष्पन्नकरुणोत्कर्षपरदुःखक्षमेरितः—रा० ।
प्र० वा० ३४