प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

स्वभावातिक्रमो मा भूदिति चेद्;
आहितः स चेत् ॥ १२२ ॥
पुनर्यत्नमपेक्षेत यदि स्याच्चास्थिराश्रयः ।
विशेषो नैव वर्धेत स्वभावश्च न तादृशः ॥ १२३ ॥
तत्रोपयुक्तशक्तीनां विशेषानुत्तरान् प्रति ।
साधनानामसामर्थ्यान्नित्यं चानाश्रयस्थितेः ॥ १२४ ॥
विशेषस्यास्वभावत्वाद् वृद्धावप्याहितो¹ यदा ।
नापेक्षेत पुनर्यत्नं यत्नोऽन्यः स्याद् विशेषकृत् ॥ १२५ ॥
नन्वभ्यासेन विशेषेऽपि सत्यल्पीयसि स्वभावस्य कृपादेस्तद्विपक्षसङ्की-
र्णत्वस्यातिक्रमो विपक्षाव्यवकीर्णस्वरसप्रवृत्तकृपादिमयता सात्मीभावो मा भूत्
लङ्घनोदकतापवत् । न हि पुरुषोऽत्यर्थं लङ्घने कृताभ्यासो योजनमर्धयोजनं वा
लङ्घयति, नाप्युदकमेकान्तं ताप्यमानं दहनीभवति; किन्तु प्रकृतिसिद्धात् लङ्घनात्
स्पर्शाच्च विशेषमात्रं भवति यथा, तथोत्कर्षमात्रं स्यात् कृपया, न तु सात्मीभाव
इति चेत् ?
अत्राह—आहितः स चेत् विशेषः, आधायकनिवृत्तावात्मलाभाय पुन-
र्यत्नमपेक्षेत न स्वरसवाही स्यात् । लङ्घनं यथाभ्यस्तमपि पुनर्यत्नापेक्षयैव
प्रवर्त्तते, न स्वरसवाहि । यदि स्याच्चास्थिराश्रय उदकतापवत् । क्वाथ्यमानं
ह्युदकं क्षीयत एव इत्यस्थिराश्रय उदकतापः पुनर्यत्नापेक्षी च; स्वरसवाहित्वाभावात् ।
तदा विशेषो नैव वर्धेत प्रकर्षनिष्ठां न गच्छेत् । तादृशश्च विशेषो नैव स्वभावः
प्रकृतिः; विशेषवद्धेतुसन्निधानव्यवधानसापेक्षत्वात् प्रवृत्तिनिवृत्त्योः ॥१२२-२३॥
तथा च—तत्र पूर्वदृष्ट एव विशेषे उपयुक्तशक्तीनां साधनानां
यत्नादीनां पुनरपि विशेषानुत्तरान् प्रत्यसामर्थ्यात् नित्यं चानाश्रय-
स्थितेः आश्रयस्थित्यभावात् तादृशस्य विशेषस्यास्वभावत्वात् वृद्धावपि व्यव-
स्थितोत्कर्षतैव पुनर्यत्नापेक्षित्वेनास्थिराश्रयत्वेन व्यवस्थितोत्कर्षता व्याप्तेत्यर्थः ।
यदा तु विशेष आहितो नापेक्षेत पुनर्यत्नं प्रागुत्पन्नस्यात्मनो लाभाय, अपि तु
१. ॰वप्याहिता—रा० ।