प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४६ प्रमाणवार्त्तिके
अनिश्चयकरं प्रोक्तं इन्द्रियाद्यपि शेषवत् ॥ ११८ ॥
दृष्टा च शक्तिः पूर्वेषामिन्द्रियाणां स्वजातिषु ।
विकारदर्शनात् सिद्धमपरापरजन्म च ॥ ११९ ॥
शरीराद् यदि तज्जन्म प्रसङ्गः पूर्ववद् भवेत् ।
चित्ताच्चेत् तत एवास्तु जन्म देहान्तरस्य च ॥ १२० ॥
तस्मान्न हेतुवैकल्यात् सर्वेषामन्त्यचेतसाम् ।
असन्धिरीदृशं तेन शेषवत् साधनं मतम् ॥ १२१ ॥
अभ्यासेन विशेषेऽपि लङ्घनोदकतापवत् ।
न्तिकम्; अदृश्यविषयत्वात् प्रोक्तम् । इन्द्रियाद्यपि शेषवत् यदपीन्द्रियादि
शरीरान्तरसम्बन्धीन्द्रियादि प्रतिसन्धातृ न भवतीन्द्रियत्वादिरिति शेषवदनैकान्तिकं
बोद्धव्यम् । आदिशब्दात् प्राणापानत्वादि, ज्ञानत्वादि च ॥ ११८ ॥
विरुद्धत्वमपि दर्शयति—दृष्टा च शक्तिः पूर्वेषामिन्द्रियाणां स्वजा-
तिषु कर्तव्येषु मध्यावस्थायां तत इन्द्रियादित्वात् । स्वजातिप्रतिसन्धातृत्वमेवैषां
युक्तम् । मध्यावस्थायाञ्च पूर्वावस्थातः पाटवादिविकारदर्शनात् सिद्धं प्रतिक्षण-
मपरापरजन्म चेन्द्रियादीनामिति नादृष्टान्तो हेतुः ॥ ११९ ॥
ननु शरीरादेवेन्द्रियादीनां जन्म ? इत्याह—शरीराद् यदि तेषामिन्द्रिया-
दीनां जन्म, तदा पूर्ववद् “हेतुत्वे च समस्तानाम्” ( प्र० वा० १.१०५ )
त्यादिनोक्तः प्रसङ्गो भवेत् । चित्ताच्चेदिन्द्रियचित्तादीनां जन्म शरीराजन्मनि
दोषदर्शनादिष्यते, तदा अन्यावस्थायामप्यविकलत्वाच्चित्तस्य तत एवास्तु जन्म
देहान्तरस्य पञ्चायतनरूपस्यानागतस्य ( च ) ॥ १२० ॥
यतश्चित्तमेव चित्तस्य हेतुः, तृष्णाकर्मसहायं च पञ्चायतनस्य, तस्मान्न
हेतुवैकल्यात् सर्वेषामन्त्यचेतसामसन्धिः चित्तस्य पञ्चायतनस्य च हेत्व-
वैकल्यात् कार्योत्पादस्यावश्यम्भावित्वात् । तेनेदृशमन्त्यचित्तत्वादि शेषवदनैका-
न्तिकं साधनं मतम् ॥ १२१ ॥
तदेवं चित्तमात्रप्रतिबद्धत्वाच्चित्तजन्मनो देहनिवृत्तावपि जन्मपरम्परासम्भवे
युक्तः कृपाभ्यास इति “अभ्यासात् सा” ( प्र० वा० १.२१ ) इति समर्थितम् ।