प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४४ प्रमाणवार्त्तिके
पूर्वस्वजातिहेतुत्वे न स्यादाद्यस्य सम्भवः ॥ ११० ॥
तद्धेतुस्तादृशो नास्ति सति वाऽनेकता ध्रुवम् ।
प्राणानां भिन्नदेशत्वात् सकृज्जन्म धियामतः ॥ १११ ॥
यद्येककालिकोऽनेकोऽप्येकचैतन्यकारणम् ।
एकस्यापि न वैकल्ये स्यान्मन्दश्वसितादिषु ॥ ११२ ॥
अथ हेतुर्यथाभावं ज्ञानेऽपि स्याद् विशिष्टता ।
न हि तत् तस्य कार्यं यद् यस्य¹ भेदान्न भिद्यते ॥ ११३ ॥
विज्ञानं शक्तिनियमादेकमेकस्य कारणम् ।
हेतुः, तच्चाक्रमम् । न चाक्रमात् क्रमिकार्यं युक्तम् । पूर्वस्वजातिहेतुत्वे न
स्यादाद्यस्य प्राणस्य सम्भवः ॥ १०९-११० ॥
न हि परलोकागतः प्राणोऽस्ति, य आद्यस्य शरीरसम्बन्धिनो हेतुः स्यात् ।
एतदेवाह—तद्धेतुस्तादृशो नास्ति । सति च तद्धेतावनेकता ध्रुवं प्राणानां
भिन्नदेशत्वात् । देशभेदात् प्राणाः प्रतिदेशं भिन्नाः, अतोऽनेकत्वात् प्राणानां
प्रत्येकं समर्थानां तेभ्यो व्यञ्जकोऽनेकत्वात्। अतो धियां जन्म सकृत् स्यादिति
प्रसङ्गः ॥ १११ ॥
यद्येककालिकोऽनेकः प्राण एकचैतन्यकारणमिष्यते², तदैकस्यापि
प्राणस्य मन्दश्वसितादिषु वैकल्ये सति न स्याच्चैतन्यम्; कारणानाम-
समग्रत्वात् ॥ ११२ ॥
अथ हेतुर्यथाभावं यथासम्भवं प्राणानां हेतुत्वं स्यात् ? तदा ज्ञानेऽपि
स्याद् विशिष्टता प्राणानामुपचयापचयाभ्यां ज्ञानमपि तादृशं स्यात् । न हि
तत्तस्य कार्यं युक्तम्, यद्यस्य भेदान्न भिद्यते ॥ ११३ ॥
तन्मतेऽपि धियां सकृज्जन्म कस्मान्न भवति ? इत्याह—विज्ञानं
शक्तिनियमादेकविज्ञानमेकम्; शक्तेः स्वकारणकृताया नियमादेकस्य
विज्ञानस्य कारणमिति न सकृद् धियां जन्म ।
१. तस्य--रा० ।
२. युगपद् बहुसम्भवनिरासार्थमिति शेषः ।