प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४२ प्रमाणवार्त्तिके
रूपादयो घटस्येति तत्सामान्योपसर्जनाः ।
तच्छक्तिभेदाः ख्याप्यन्ते वाच्योऽन्योऽपि दिशानया ॥ १०४ ॥
हेतुत्वे च समस्तानामेकाङ्गविकलेऽपि न ।
प्रत्येकमपि सामर्थ्ये युगपद् बहुसम्भवः ॥ १०५ ॥
समुदायाभिधायी चाप्रतिक्षिप्तधर्मान्तर एव भवतीति 'सौवर्णो घटः' इत्यादि
सामानाधिकरण्यम् । स १ च द्विविधः—अनेकवृत्तिः २, अन्यथा ३ च । तथा घटादि-
शब्दो विन्ध्याद्रिशब्दश्च । यदि रूपादयः केवलाः, नास्त्यवयवी, तदा कथं
'घटस्य रूपादयः' इति सम्बन्धः ? इत्याह—रूपादयो घटस्य इति सम्बन्ध-
वाचिन्या श्रुत्या तत्सामान्योपसर्जना घटत्वसामान्यविशेषितास्तेषां रूपादीनां
शक्तिभेदा रञ्जनादयः ख्याप्यन्ते । घटव्यपदेशविषयसमुदायान्तर्गतं रञ्जनक्षमं रूपं
निष्कृष्योच्यत इत्यर्थः । अन्योऽपि 'चन्दनस्य गन्धः' इत्यादिव्यपदेशोऽनया
दिशा वाच्यः । विस्तरस्तुतृतीयपरिच्छेद ५ एवास्य । तदेवमवयव्यादीनां प्रतिषेधात्
पानकादिव परमाणुपुञ्जरूप एव देहः प्रत्यक्षेणेक्ष्यत इति स्थितम् ॥ १०४ ॥
न चास्य बुद्धिहेतुत्वं युक्तमिति प्रकृतमनुबन्धं परमाणूनां समुदितानां प्रत्येकं
बुद्धिहेतुत्वाभावं वक्तुमाह—यदि समस्तानां देहपरमाणूनां हेतुत्वम्, तदाऽवय-
वच्छेदादिना ६ एकाङ्गविकलेऽपि देहे न स्यात् बुद्धिः, न चैतदस्ति । अथ
प्रत्येकं ते समर्थाः, तदा प्रत्येकमपि सामर्थ्ये स्वीक्रियमाणे युगपद् बहुसम्भवः ।
परमाणुसंख्यानि ज्ञानानि युगपज्जायेरन् ; सर्वेषां प्रत्येकं सामर्थ्यात् ॥ १०५ ॥
अथ प्राणापानाभ्यां नियामकाभ्यामेकमेव ज्ञानमभिव्यज्यते, ततो न युगपदनेका
व्यक्तिः ? इत्यत आह—(नेत्यादि) । तन्न; परमाणुसञ्चयात्मकत्वेन देहवत् प्राणापान-

१. समुदायाभिधायीति शेषः ।
२. अनेकघटवृक्षादावित्यर्थः ।
३. एकगिरौ स्वसमुदायापेक्ष इत्यर्थः ।
४. द्विधा रूपादीनां शक्तिः—सामान्या, प्रतिनियता च । सामान्या यथा—घटा-
देरुदकाहरणादि, प्रतिनियता च चक्षुर्विज्ञानादिजनिका ।
५. सामान्यादिविचारावसरे ( प्र० वा० ३.५५ ) ।
६. कर्णादिछेदादिनेत्यर्थः ।