प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः ४१
भिन्नं धर्ममिवाचष्टे योगोऽङ्गुल्या इति क्वचित् ॥ १०० ॥
युक्ताङ्गुलीति सर्वेषामाक्षेपाद् धर्मिवाचिनी ।
ख्यातैकार्थाभिधानेऽपि तथा विहितसंस्थितिः ॥ १०१ ॥
रूपादिशक्तिभेदानामनाक्षेपेण वर्त्तते ।
तत्समानफलाऽहेतुव्यवच्छेदे घटश्रुतिः ॥ १०२ ॥
अतो न रूपं घट इत्येकाधिकरणा श्रुतिः ।
भेदोऽयमीदृशो जातिसमुदायाभिधायिनोः ॥ १०३ ॥
ऽखिलो धर्मः (व्यवच्छेदकः) यथासम्भवी यया सा तादृशी धर्मिणो धर्मान्तरेभ्यश्च
भिन्नं निष्कृष्टमिव धर्ममाचष्टे, यथा-अङ्गुल्या योग इति ॥ १०० ॥
यदा तु स एव धर्मो धर्मान्तरसम्बन्धयोगो जिज्ञासितः, तदा संकेताद्
युक्ताङ्गुलीति श्रुतिः सर्वेषां धर्मान्तराणाम् १ आक्षेपाद् धर्मिवाचिनी
ख्याता । एकस्य विजातीयव्यावृत्तिलक्षणस्यार्थस्याभिधानेऽप्ययं विभागो
युक्तः । यस्मात् तेन प्रकारेण विहितसंस्थितिः कृतव्यवस्था सा श्रुतिः
संकेतेन ॥ १०१ ॥
तदेवं धर्मवाचिन्यपि श्रुतिर्धर्मान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपाभ्यां धर्मवाचिनी, धर्मि-
वाचिनी वेति निर्दिष्टम् । इदानीं २समुदायवाचिनीं दर्शयति ।
घटव्यपदेशभाजां रूपादीनामवान्तररञ्जनादिशक्तिभेदानामनाक्षेपेण
तेषां रूपादीनां यत् समानं फलमुदकाहरणादि तस्याहेतोरश्वादेर्व्यवच्छेदे
प्रतिपाद्ये घटश्रुतिर्वर्तते । उदकाहरणाद्यहेतुव्यावृत्तिं समुदायवाची घटशब्द
आहेत्यर्थः ॥ १०२ ॥
अतः समुदायाभिधायित्वात् 'न रूपं घटः' इत्येकाधिकरणा श्रुतिः । रूप-
शब्दो हि धर्मवाची, घटशब्दस्तु समुदायाभिधायी-कथमनयोरेकार्थता ! भेदो-
ऽयमीदृशो जातिसमुदायाभिधायिनोर्घटत्वघटशब्दयोश्च ज्ञेयः ॥ १०३ ॥
१. अङ्गुलीगतानामिति शेषः ।
२. रूपरसादेरिति शेषः ।