प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४५६ प्रमाणवार्त्तिके [ भावस्वभाव-

भावहेतुभवत्वे किं पारम्पर्यपरिश्रमैः ॥ २८० ॥
नाशनं जनयित्वान्यं स हेतुस्तस्य नाशकः ।
तमेव नश्वरं भावं जनयेद् यदि किं भवेत् ॥ २८१ ॥
आत्मोपकारकः कः स्यात् तस्य सिद्धात्मनः सतः ।
नात्मोपकारकः कः स्यात् तेन यः समपेक्ष्यते ॥ २८२ ॥
अनपेक्षश्च किं भावोऽतथाभूतः कदाचन ।
यथा न क्षेपभागिष्टः स एवोद्भूतनाशकः ॥ २८३ ॥
क्षणमप्यनपेक्षत्वे भावो भावस्य नेति चेत् ।

स्वभावनियतो भावः ? इत्याह—भावहेतुभवत्वेऽनित्यत्वाख्यस्य धर्मस्य भाव-
नाशकस्येष्यमाणे पारम्पर्ये परिश्रमैरैभिः स्वीकृतैः किं प्रयोजनम् ॥ २८० ॥
तथा हि—स भावहेतुरन्यमनित्यत्वाख्यं धर्मं भावनाशनं जनयित्वा
तस्याभावस्य नाशक इष्यते परम्परया । यदि तु तमेव नश्वरं भावं साक्षाद्
भावहेतुर्जनयेत् , तदा किं दूषणं भवेत् , न किञ्चित् ! ॥ २८१ ॥
अपि च—यो यावाननित्यत्वाख्यो धर्म आत्मा भावस्य, स किमुपकारकः सन्
विनाशको भावस्य ? उतानुपकारक एव ? तत्राद्ये पक्षे सिद्धात्मनो भावस्य
सतः सर्वतो निराशंसस्य क आत्माऽनित्याख्यो धर्मोऽन्यो वा उपकारकः
स्यात् । अथ द्वितीयः पक्षः ? तदाऽनात्मा उपकारकः स्यात् । तेन भावेन
यो नाशकत्वेन समपेक्ष्येत । उपकारक एव ह्यपेक्ष्यते, अनुपकारकत्वे का तस्या-
पेक्षा नाशकता वा ॥ २८२ ॥
अथ नाशहेत्वयोगात् ? अनपेक्ष्य एव भावो नश्वरतायाम्, तदा ? अनपेक्षश्च
नाशे भावः किं कस्मात् कदाचनातथाभूतो अनश्वरस्वभावः । सर्वदैव नश्वर-
स्वभावताऽस्य युक्ता । यथा तन्मते स एव कृतको भाव उद्भूतनाशक
उन्मुखनाशकानित्यत्वस्वभावो नाशकालेऽक्षेपभागचिरविनाशी इष्टः, तथोत्पादा-
नन्तरं नश्वरस्वभावतया विनश्येदिति । क्षणक्षयिस्वभावा भावाः स्वहेतोरेव जायन्ते ।
विनाशं प्रत्यनपेक्षत्वे भावस्य यथा द्वितीये क्षणे भावो नास्ति, तथा
प्रथमेऽपि क्षणे न स्यादिति क्षणमपि भावस्य भावो न स्यादिति चेत् ?