प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१८ प्रमाणवार्त्तिके
यथा विशेषेण विना विषयेन्द्रियसंहतिः ।
बुद्धेर्हेतुस्तथेदं चेन्न तत्रापि विशेषतः ॥ २८ ॥
पृथक् पृथगशक्तानां स्वभावातिशयेऽसति ।
संहतावप्यसामर्थ्यं स्यात् सिद्धोऽतिशयस्ततः ॥ २९ ॥
तस्मात् पृथगशक्तेषु येषु सम्भाव्यते गुणः ।
संहतौ हेतुता तेषां नेश्वरादेरभेदतः ॥ ३० ॥
१. ज्ञानवत्त्वाद् भगवान् प्रमाणम्
मीमांसकमतखण्डनम्
प्रामाण्यञ्च परोक्षार्थज्ञानं तत्साधनस्य च ।
अभावाद् नास्त्यनुष्ठानमिति केचित् प्रचक्षते ॥ ३१ ॥
ननु यथा विशेषेण विना विषयेन्द्रियसंहतिरपेक्षक्रियाधर्मिणी बुद्धे-
र्हेतुर्भवति, तथेदमीश्वरादि वस्तुविशेषं विना सहकारिसन्निधानेन कार्यं करोतीति
चेत् ? न; तत्रापि विषयेन्द्रियादिसंहतौ प्रागवस्थावत ' उपसर्पणप्रत्ययजनिताद् '
विज्ञानजननशक्तक्षणप्रज्ञालक्षणाद् विशेषात् ॥ २८ ॥
अन्यथा—पृथक् पृथगशक्तानां विषयेन्द्रियाणां स्वभावातिशयेऽसति
संहतावप्यसामर्थ्यं स्यात् ज्ञानार्जनं प्रति; स्वरूपाभेदात् । उत्पद्यते च ज्ञानम्,
सिद्धोऽतिशयस्ततो ज्ञानोत्पादात् ॥ २९ ॥
तस्मात् पृथगशक्तेषु येषु सम्भाव्यते गुणः स्वरूपान्तरोत्पादलक्षणः २
संहतौ हेतुता तेषां क्षणिकानाम्, नेश्वरादेरभेदतः ईश्वरप्रधानपुरुषादेरकारका-
भिन्नस्वरूपत्वान्न हेतुत्वमित्युपसंहारः ॥ ३० ॥ उक्तमीश्वरादिदूषणम् ॥
भगवतोऽपि साधनाभावादप्रामाण्यं परमतेनाशङ्क्यते—प्रामाण्यञ्च
परोक्षार्थज्ञानम्, न सर्वस्येप्यते; तत्साधनस्याभावात् अनुष्ठानं
कस्यचिन्नास्तीति कथं तथाविधप्रमाणोपपत्तिः ?—इति केचित् जैमिनीयाः
प्रचक्षते ॥ ३१ ॥
१-१. प्रागवस्थावदुप०--रा० । २. ०लक्षणं--रा० ।