प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

५१२ प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षदोष-
तन्निर्गुणक्रियस्तस्मात् समवायि न कारणम् ।
तत एव न दृश्योऽसावदृष्टेः कार्यरूपयोः ॥ १५५ ॥
तद्बाधान्यविशेषस्य नान्तरीयकभाविनः ।
आसूक्ष्माद् द्रव्यमालायास्तोल्यत्वादंशुपातवत् ॥ १५६ ॥
द्रव्यान्तरगुरुत्वस्य गतिर्नेत्यपरोऽब्रवीत् ।
तस्य क्रमेण संयुक्ते पांशुराशौ सकृद् युते ॥ १५७ ॥
भेदः स्याद् गौरवे तस्मात् पृथक् सह च तोलिते ।
तयोर्मृदादिखण्डयोः संयोगे सति द्रव्यान्तरमुत्पद्यते, तदा तयोः पूर्वावस्थितयोः
पूर्वावस्थितं गौरवं तदोत्पन्नस्य च द्रव्यस्याधिकगौरवविशेषात् तुलानतिविशेषो
दृश्येत, न चैवम्, तस्मान्न तत्र कार्यद्रव्यसम्भव इत्यवयवी निर्गुणो निष्क्रियश्च
स्यात् ॥ १५४ ॥
तस्मान्निर्गुणक्रियत्वात् गुणकर्मणोर्न समवायि कारणमवयवी । तत
एव द्रव्यलक्षणयोगान्न तस्यावरणादि कार्यं स्वरूपं वा किञ्चिद् दृश्यते, अदर्श-
नाच न दृश्योऽवयवी ॥ १५५ ॥
तत् तस्मादसाववयविनो बाधाऽन्यस्य विशेषस्य गौरवाधोगत्यादेर्ना-
न्तरीयकभाविनः साध्यान्त्यत्वाविनाभाविनो बाधेति धर्मविशेषनिराकरणे निर्देशो
युक्तः ।
आसूक्ष्माद् द्व्यणुकादारभ्य द्रव्यमालायाः स्थूलावयविपर्यन्तायास्तो-
ल्यत्वात् तद् द्रव्यमालावर्त्तिनः स्थूलस्य द्रव्यान्तरस्य न गतिर्भवति, तुलाया-
मंशुपातवत् । कर्पासभारपतितस्यांशोरेकस्य यथा गुरुत्वं सदपि न प्रतीयते,
तथा द्रव्यमालावर्त्तिनः स्थूलद्रव्यस्य इत्यपरोऽब्रवीत्¹ ।
तस्यैवंवादिनो मते क्रमेण सूक्ष्मावयवसंयोगाभिवृद्धिपरिपाट्या संयुक्ते
स्थूलावयवितां गते पांशुराशावयवसंयोगाभिवृद्धिक्रममनपेक्ष्य सकृदेककालं
युक्ते स्थूलावयवितां गते भेदो गौरवे स्यात् । तथा हि—द्व्यणुकादिक्रमेण
कार्यद्रव्यसंयोगपरम्परया च द्रव्यमुत्पद्यते । तत्रानेकद्रव्यभारसद्भावात् महत् गौरवं
१. उद्योतकर इत्यर्थः ।