प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४०० प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षलक्षण-
संकेतसंश्रयाः शब्दाः स चेच्छामात्रसंश्रयः ।
नासिद्धिः शब्दसिद्धानामिति शाब्दप्रसिद्धिवाक् ॥ ११६ ॥
अनुमानप्रसिद्धेषु विरुद्धाव्यभिचारिणः ।
अभावं दर्शयत्येवं प्रतीतेरनुमात्वतः ॥ ११७ ॥
अथ वा ब्रुवतो लोकस्यानुमाऽभाव उच्यते ।
किं तेन भिन्नविषया प्रतीतिरनुमानतः ॥ ११८ ॥
तेनानुमानाद् वस्तूनां सदसत्तानुरोधिनः ।
भिन्नस्यातद्वशा वृत्तिस्तदिच्छाजेति सूचितम् ॥ ११९ ॥
कादृष्टेः संकेतसंश्रयाः शब्दाः । स च संकेतः पुरुषेच्छामात्रसंश्रयः;
तदतिरिक्तस्यापेक्षणीयस्याभावात् । तस्माच्छब्दसिद्धानामभिधेयत्वादीनां क्वचिद्-
प्यर्थे नासिद्धिः, इति हेतोः शाब्दप्रसिद्धिराचार्यस्य ॥ ११६ ॥
एतच्च शाब्दप्रसिद्धिवचनं वस्तुबलप्रवृत्तेनानुमानेन प्रसिद्धेष्वर्थेषु
विपरीतधर्मोपस्थापकस्य विरुद्धाव्यभिचारिणः साधनान्तरस्याभावं दर्शयति ।
कस्माद् ? इत्याह— एवमीदृश्याः शब्दसिद्धाया योग्यतायाः प्रतीतेः स्वभावलिङ्ग-
समुत्थत्वात् अनुमात्वतः । यथा शब्दसिद्धा योग्यताऽनुमानसिद्धा—इति बाध्या
सत्त्वादिहेतुना, तथा अन्योऽपि वस्तुबलप्रवृत्तानुमानविषयः; समानत्वात् न्याय-
स्येत्यर्थः ॥ ११७ ॥
अथ वा—'अचन्द्रः शशी सत्त्वाद्' इति विप्रतिपद्यमानं प्रतिपत्प्रतिपाद-
नार्थं लोकस्य ब्रुवतः शाब्दप्रसिद्धेनासाधारणत्वादनुमानाभाव आचार्येणोच्यते;
पारमार्थिकस्य बाध्यत्वस्याभावात् कल्पितं निषेध्यम् । तच्च पुरुषेच्छामात्राधीनत्वात्
सर्वत्र सम्भवतीति सर्वस्य चन्द्रशब्दयोग्यतायोगान्न कश्चिदचन्द्रः पक्षोऽस्ति,
यत्र वर्त्तमान सत्त्वमसाधारणतां जह्यात् । एवं दर्शिते किं भवतीति चेत् ? तेना-
नुमानाभावाभिधायिना शब्दसिद्धा प्रतीतिर्वस्तुबलप्रवृत्तानुमानतो भिन्नवि-
षयोक्ता भवति । वस्तुविषयं ह्यनुमानं कल्पितगोचरान्तरा शाब्दी प्रतीति-
रित्यर्थः ॥ ११८ ॥
तेन विषयभेदेन वस्तूनां सदसत्तानुरोधिनोऽनुमानात् भिन्नस्य