प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ३९९
बाध्यते प्रतिरुन्धानः शब्दयोग्यता तया ॥ ११२ ॥
तद्योग्यताबलादेव वस्तुतो घटितो ध्वनिः ।
सर्वोऽस्यामप्रतीतेऽपि तस्मिंस्तत्सिद्धता ततः ॥ ११३ ॥
असाधारणता न स्यात् बाधाहेतोरिहान्यथा ।
तन्निषेधोऽनुमानात् स्याच्छब्दार्थेऽनक्षवृत्तितः ॥ ११४ ॥
असाधारणता तत्र हेतूनां यत्र नान्वयि ।
सत्त्वमित्यप्युदाहारो हेतोरेवं कुतो मतः ॥ ११५ ॥
अतीतसंकेतापेक्षया भूतयापि वा व्यवस्थितया तामेव योग्यतां प्रतिरुन्धानः,
यथा—अचन्द्रः शशी सत्त्वादिति बाध्यते ॥ ११२ ॥
योग्यताबलादेव वस्तुतः सामर्थ्यात् सर्वः संकेतितोऽसंकेतितश्च ध्वनिर-
स्यां योग्यतायां घटितः सम्बद्धः साक्षाद् वाचकत्वेन तस्मिन् शब्देऽप्रतीतेऽपि
वस्तुनि अप्रातिकूल्यलक्षणस्य योग्यत्वस्य सर्वदा स्थितेः । यत एवम्, ततस्तस्या
योग्यतायाः शब्दप्रसिद्धताचाय्येणोक्ता । यद् यत्र समर्थम्, तदसम्मुखीभावेऽपि
तत् तेन व्यपदिश्यते, यथा—पाचक इति । समर्थं च वस्त्विष्टशब्दाभिधेयत्व
इति कृत्वा शाब्दप्रसिद्धिरिति ॥ ११३ ॥
अन्यथा यदि शब्दोऽसम्मुखीभवन्नपि योग्यतायां न सम्बद्धः, तदेह
शब्दयोग्यताप्रतिषेधे कर्त्तव्ये बाधाहेतोः 'अचन्द्रः शशी सत्त्वाद्' इत्यादेर-
साधारणतोक्ता न स्यात् । सर्वस्य चन्द्रशब्दयोग्यत्वे सपक्षाभावात्मत्वसाधारणं
स्यात्, नान्यथा । शब्दार्थे योग्यतालक्षणे कल्पितेऽनक्षवृत्तितः अक्षवृत्त्यभावात्
प्रत्यक्षबाधकमिति तस्या योग्यताया निषेधोऽनुमानात् स्यात् ॥ ११४ ॥
तत्र योग्यताप्रतिषेधे कर्त्तव्ये सर्वेषां हेतूनां सपक्षाभावादसाधारणता ।
कथमेतद् ? इत्याह—यत्र साध्ये सत्त्वमपि लिङ्गं सर्ववस्तुव्यापि नान्वयि साधा-
रणं भवति, तत्रान्यस्य का कथेति हेतोः कृतकत्वस्योदाहार आचार्यस्यैवम्फलः
सर्वहेत्वसाधारणत्वप्रतिपादनप्रयोजनो मतः ॥ ११५ ॥
कथं गम्यते सर्वेषां शब्दानां सर्वत्रार्थे सिद्धिः ? इत्याह—सङ्केतमन्तरेण वाच-