प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३९८ प्रमाणवार्त्तिके [पक्षलक्षण-
प्रतीतिबाधा
अर्थेष्वप्रतिषिद्धत्वात् पुरुषेच्छानुरोधिनः ।
इष्टशब्दाभिधेयस्याप्तोऽत्राक्षतवाग् जनः ॥ १०९ ॥
उक्तः प्रसिद्धशब्देन धर्मस्तद्व्यवहारजः ।
प्रत्यक्षादिमिता मानश्रुत्यारोपेण सूचिताः ॥ ११० ॥
तदाश्रयभुवामिच्छानुरोधादनिषेधिनाम् ।
कृतानामकृतानां च योग्यं विश्वं स्वभावतः ॥ १११ ॥
अर्थमात्रानुरोधिन्या भाविन्या भूतयापि वा ।
प्रतीतिबाधां व्याख्यातुमाह—इष्टशब्दाभिधेयस्याभिमतवाच्यत्वस्य पुरुषे-
च्छानुरोधिनः पुरुषेच्छाधीनस्यार्थेष्वप्रतिषिद्धत्वात् । न हि पुरुषेच्छायामपि
शशी चन्द्रशब्दं वाचकतया न स्वीकरोति । तत्तथात्रेष्टशब्दाभिधेयत्वे विषये आप्तो
व्यवहर्त्ता जनोऽक्षतवागप्रतिषिद्धेष्टवचनः । अनेन शब्देनायमर्थो मयाभिधातव्य
इति कल्पनाविषयत्वमिष्टशब्दाभिधेयत्वम् । तत्र च पुरुषस्यारोपेण स्वेच्छाधीना
वचनप्रवृत्तिः । तस्मादिष्टशब्दाभिधेयत्वबाधः पक्षीक्रियमाणस्तेनैव स्वसंवेदन-
सिद्धेन बाध्यते ॥ १०९ ॥
चन्द्रश्चन्द्र इत्यादिशब्दव्यवहाराज्जातो धर्मः कल्पनाविषयो योग्यताख्य
आचार्येण प्रसिद्धशब्देन ‘तद्यथा शाब्दसिद्धेन’ इत्यादिनोक्तः । शाब्दी प्रसिद्धि-
र्व्यवहारः शाब्दप्रसिद्धिः, तद्भवो विषयः शाब्दप्रसिद्धः, तेन बाध्येत्यर्थः। न केवल-
मिहैव, प्रत्यक्षादिबाधास्वपि मानश्रुतौ मेयस्यारोपेण प्रत्यक्षादिभ्यामनुमाना-
गमाभ्यां मितार्था एव विरोधिनो वाचकत्वे पक्षस्य सूचिताः ॥ ११० ॥
न हि प्रत्यक्षानुमाने पुरुषचित्तवर्तिनी आगमश्च बाध्यमाने धर्मिणि सम्भ-
वन्ति । तदुपलब्धतद्धर्माः सन्तो युज्यन्ते बाधकाः, तस्मात् तस्य लोकस्याश्रयेण
भुवां भवतां शब्दानां व्यावहारिकाणां इच्छानुरोधादर्थेषु वाचकत्वप्रवृत्तेः
कारणात् क्वचिदपि विषयेऽनिषेधिनां निषेधरहितानां कृतानां संकेतितानामकृ-
तामसंकेतितानां च विश्वमिदं वाच्यत्वेन स्वभावादेव योग्यम् ॥ १११ ॥
यतश्चेष्टशब्दाभिधेयत्वयोग्यता सर्वत्र सम्भवति, अतो विशेषानपेक्षणाद्
अर्थमात्रानुरोधिन्या तया शब्दयोग्यतया भाविसंकेतापेक्षया भाविन्या,