प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ३९७
तस्मात् प्रसिद्धेष्वर्थेषु शास्त्रत्यागेऽपि न क्षतिः ।
परोक्षेष्व्वागमानिष्टौ न चिन्तैव प्रवर्त्तते ॥ १०६ ॥
विरोधोद्भावनप्राया परीक्षाप्यत्र तद्यथा ।
अधर्ममूलं रागादि स्नानं चाधर्मनाशनम् ॥ १०७ ॥
शास्त्रं यत्सिद्धया युक्त्या स्ववाचा च न बाध्यते ।
दृष्टेऽदृष्टेऽपि तद् ग्राह्यमिति चिन्ता प्रवर्त्त्यते¹ ॥ १०८ ॥
यस्माच्छास्त्रं तत्सिद्ध एव धर्मिणि लिङ्गे च बाधकम्, न तु प्रमाण-
सिद्धेऽपि, तस्मात् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां प्रसिद्धेषु धर्मिलिङ्गसाध्यसम्बन्धादिषु सत्सु
शास्त्रत्यागेऽपि न क्षतिः । यथा शब्दकृतकत्वानित्यत्वसम्बन्धादिषु प्रमाणसिद्धेषु
शास्त्रस्याकाशगुणत्वप्रतिपादकस्य त्यागेऽपि नानिष्टम् । परोक्षेषु धर्माधर्मादिषु
पुनरागमस्य प्रमाणत्वेनानिष्टौ चिन्तैव न प्रवर्त्तते । न ह्यसिद्धे धर्मिणि
विचारः ॥ १०६ ॥
ननु शास्त्रं चेन्न प्रमाणम्, कथं तत्सिद्धे धर्मिणि लिङ्गादौ वा विचारः ?
इत्याह—अत्र शास्त्रे परीक्षापि या क्रियते सा पूर्वापराभ्यां विरोधोद्भावन-
प्राया, न वास्तवो । तद्यथा—'अधर्मस्य मूलं रागादि' इति क्वचिदुक्तम्
'स्नानं चाधर्मनाशनम्' इत्यत्रोच्यमानं विरुणद्धि । रागादयो हि पापनिदानम्, न
च निदानावरोधे निदानिनो बाधा । तत् कथं रागाद्यविरोधि स्नानं पापविरोधि
स्यात् ! अप्रमाणे शास्त्रे विरोधोद्भावनप्रायापि चिन्ता कस्मात् प्रवर्त्त्यते इति
चेत् ? दानादिचेतनानां प्रवृत्तेर्महानृशंसाश्रवणात्, हिंसादिचेतनानां महापाप-
श्रवणाच्च, अपेक्षितफलेषु दानादिष्वयं पुरुषः प्रवृत्तिकामो नागमप्रामाण्यमना-
श्रित्यासितुं समर्थः ॥ १०७ ॥
ततो यच्छास्त्रं दृष्टे प्रमाणे विषये युक्त्या प्रत्यक्षाद्याख्यया न
बाध्यते, अदृष्टे प्रमाणविषये च स्ववाचाऽगमाश्रयेणानुमानेन न बाध्यते;
तत्प्रमाणत्वेनादृष्टे विषये प्रवृत्तिकामस्य ग्राह्यम्, न तु यत्किञ्चिदित्यनेन प्रयो-
जनेन शास्त्रे विरोधोद्भावनप्राया चिन्ता प्रवर्त्त्यते ॥ १०८ ॥
शास्त्रस्ववचनविरोधौ व्याख्यातौ ॥
१. प्रवर्त्तते—पाठा० ।