प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३९६ प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षलक्षण-
भेदो वाङ्मात्रवचने प्रतिबन्धः स्ववाच्यपि ॥ १०३ ॥
तेनाभ्युपगमाच्छास्त्रं प्रमाणं सर्ववस्तुषु ।
बाधकम्, यदि नेच्छेत् स बाधकं किं पुनर्भवेत् ॥ १०४ ॥
स्ववाग्विरोधेऽभेदः स्यात् स्ववाक्शास्त्रविरोधयोः ।
पुरुषेच्छाकृता चास्य परिपूर्णा प्रमाणता ॥ १०५ ॥
माचार्येण किमर्थं पृथक्कृतं न्यायमुखे, यथा—"सर्वमुक्तं मृषेति, तथा
औलूक्यस्य नित्यः शब्दः" इति ?
अत्राह—स्ववाच्यपि भेदः स्ववचनस्यापि शास्त्रात् पृथक्करणम् अप्र-
माणकं वचनं वाङ्मात्रं तस्मिन् प्रतिबन्धः । उच्चारणसामर्थ्यादभ्युपगत-
प्रामाण्यं स्ववचनम् । अन्यथोच्चारणमेव न स्यात् । सत्यार्थता च प्रामाण्यम् ।
तन्मृषार्थतया वाच्यया निषेध्यत इति तुल्यकक्षतया प्रतिबन्ध एवानयोः, न बाधा ।
तदेनं वाक्यं स्वार्थं प्रतिबध्नाति, वाक्यान्तरनिर्दिष्टं वस्तु शास्त्रमित्यनयोर्भेद
इत्युक्तम् ॥ १०३ ॥
स्यादेतत् । शास्त्रस्य तेन वादिनाभ्युपगमात् सर्वत्र वस्तुषु धर्मिषु
शास्त्रसिद्धे वस्तुबलप्रवृत्ते प्रमाणनिश्चितेषु च शास्त्रं प्रमाणं सत् बाधकमेव
स्यात्, विपरीतप्रतिज्ञाया न प्रतिबन्धकम्, तत् कथं प्रमाणीकृतशास्त्रस्य
मीमांसकस्य शब्दे प्रत्यक्षसिद्धे कृतकत्वादनित्यत्वप्रतिज्ञायाः साध्यमानायाः
शास्त्रेण प्रतिबन्धो न बाधेत्युक्तम् ? अथ स वादी यदि शास्त्रं प्रमाणं नेच्छेत्,
तदा किं पुनर्धर्मस्यासुखप्रदत्वस्य बाधायां प्रमाणं भवेत् । न ह्यप्रमाणं क्वचित्
प्रमाणीकृतशास्त्रस्य शब्दे प्रत्यक्षसिद्धे भवितुमर्हति ॥ १०४ ॥
धर्मस्य सुखप्रदत्वेन निर्देशादसुखप्रदत्वे साध्ये स्ववचनविरोध एवेति
चेत् ? एवं तर्हि स्ववाग्विरोधेऽभ्युपगम्यमाने स्ववाक्-शास्त्रविरोधयोरभेद
एव स्यात् ; द्वयोरभ्युपगमसिद्धप्रमाणत्वात् । पुरुषेच्छाकृता चास्य शास्त्रस्य
परिपूर्णा प्रमाणतेत्युपहसति । सत्यप्यागमस्ववचनयोरभ्युपगमाहितप्रामाण्याद-
भेदे भेददर्शननिमित्तं चोक्तम् ॥ १०५ ॥