प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१६ प्रमाणवार्त्तिके
असिद्धावपि शब्दस्य सिद्धे वस्तुनि सिद्ध्यति ।
औलूक्यस्य यथा बौद्धेनोक्तं मूर्त्त्यादिसाधनम् ॥ २१ ॥
तस्यैव व्यभिचारादौ शब्देऽप्यव्यभिचारिणि ।
दोषवत् साधनं ज्ञेयं वस्तुनो वस्तुसिद्धितः ॥ २२ ॥
ईश्वरवाधकं प्रमाणम्
यथा तत् कारणं वस्तु तथैव तदकारणम् ।
यदा तत् कारणं केन मतं नेष्टमकारणम् ॥ २३ ॥
शस्त्रौषधाभिसम्बन्धाच्चैत्रस्य व्रणरोहणे ।
यत्र शब्दोऽप्यसिद्धः, वस्तु तु सिद्धम्, तत्र कथम् ? इत्याह—असिद्धा-
वपि शब्दस्य, सिद्धे वस्तुनि साधनाभिमते सिद्ध्यति साध्योऽर्थः । यथा
औलूक्यस्य वैशेषिकस्य परमाणूनामनित्यत्वसाधनार्थं बौद्धेन मूर्त्त्यादिसाधन-
मुक्तं शब्दासिद्धावपि सिद्ध्यति । तथा हि वैशेषिकस्यासर्वगतं १ द्रव्यपरिमाणं
मूर्त्तिरिष्टा, बौद्धस्य स्पर्शवति सा प्रसिद्धा २ । ततो नोभयसम्प्रतिपन्ना मूर्त्तिशब्द-
वृत्तिः, वाच्यभेदात् ।
शब्दस्यासिद्धावपि च स्पर्शवत्त्वलक्षणोऽर्थो द्वयोरपि सिद्धः, स एव हेतु-
त्वेनाभिप्रेत इति भवति साधनम्, अतश्च--तस्यैवार्थस्य व्यभिचारादौ, आदि-
शब्दादसिद्धत्वे विपर्ययव्याप्तौ च, शब्देऽप्यव्यभिचारिणि दोषवत् साधनं
ज्ञेयम् । कस्मात् ? वस्तुनो हेतोर्वस्तुनः साध्यस्य सिद्धितः । एवं साध्य-
व्याप्तार्थशून्यशब्दमात्रकाणीश्वरसाधनानि दोषवन्ति बोद्धव्यानि ॥ २१–२२ ॥
ननु किं पुनरीश्वरस्य बाधकं प्रमाणम् ? इत्याह—यथा सदृशेन स्वभावेन
तद् ईश्वराख्यं वस्तु कारणमिष्टं सर्गावस्थायाम्, तथैव तेनैव स्वभावेन
सर्गात् प्राक् तन्न कारणं केन विशेषेण मतम् । न तु अकारणमिष्टम् ।
कारणत्वं हि ३ कारकावस्थाविशिष्टत्वेन व्याप्तम् ; तदभावात् कारणत्वाभावः ॥२३॥
यदि पुनरकारकावस्थाविशिष्टोऽपीश्वरः कारणमुच्यते, तदा—चैत्रस्य
१. तन्मते द्विविधं द्रव्यम्—सर्वगतं पृथिव्यादि, असर्वगतं घटादि ।
२. न हि बौद्धमते परिमाणं नाम किञ्चिदस्ति । ३. ह्यकारक०—रा० ।