प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३८६ प्रमाणवार्त्तिके [पक्षलक्षण-
केवलं शास्त्रपीडेति दोषः सान्यकृते समा ॥ ६८ ॥
शास्त्राभ्युपगमात् साध्यः शास्त्रदृष्टोऽखिलो यदि ।
प्रतिज्ञाऽसिद्धदृष्टान्तहेतुवादः प्रसज्यते ॥ ६९ ॥
उक्तयोः साधनत्वेन नो चेदीप्सितवादतः ।
न्यायप्राप्तं न साध्यत्वं वचनाद् विनिवर्त्तते ॥ ७० ॥
अनीप्सितमसाध्यं चेद् वादिनान्योऽप्यनीप्सितः ।
धर्मोऽसाध्यस्तदाऽसाध्यं बाधमानं विरोधि किम् ॥ ७१ ॥
पक्षलक्षणबाह्यार्थः स्वयं-शब्दोऽप्यनर्थकः ।
स्यात् न बाध्येत, केवलं शास्त्राभ्युपगतधर्मबाधनाच्छास्त्रपीडेति दोषः । सा
च कृतकत्वादनित्यत्वसिद्धौ दृश्यते शास्त्रपीडा अन्येन प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिना
गन्धे पृथिवीगुणत्वबाधनेऽपि समेति कृतकत्वं शब्दे विरुद्धं स्यात् ॥ ६८ ॥
यदप्याहुराचार्यायाः—"शास्त्रमभ्युपगम्य यदा वादः क्रियते, तदा शास्त्र-
दृष्टस्य सकलस्य धर्मस्य साध्यता" इति, अत्राह—शास्त्राभ्युपगमाच्छास्त्रदृष्टो-
ऽखिलो धर्मो यदि साध्य इष्यते, तदाऽसिद्धयोः शास्त्रोद्दिष्टयोर्हेतुदृष्टान्तयो-
र्वादः प्रतिज्ञा साध्यं प्रसज्यते; शास्त्रे दृष्टस्यासिद्धस्य साध्यत्वात् ॥ ६९ ॥
स्यादेतत् । किन्तु वादिनेप्सितस्य साध्यत्वेन वादतः स्वयं "साध्यत्वे-
नेप्सितः पक्षो विरुद्धत्वान्निराकृतः" इत्यादिकात् साधनत्वेनोक्तयोरसिद्धहेतु-
दृष्टान्तयोः साध्यता नो चेत् ? नन्वसिद्धस्य शास्त्राभ्युपगतस्य साध्यत्वं न्याय-
प्राप्तं वचनमात्रादीप्सितसाध्यत्वं प्रतिपादकत्वान्न विनिवर्त्तते ॥ ७० ॥
शास्त्राभ्युपगमेऽपि वादिनाऽनीप्सितमसाध्यं चेत् ? एवं तर्ह्याकाशगुण-
त्वादिरपि धर्मो वादिना साध्यत्वेनानीप्सितोऽसाध्यः स्यात् । तदा तद-
साध्यमाकाशगुणत्वं बाधमानं कृतकत्वं किं कस्माद् विरोधि ॥ ७१ ॥
किञ्च—यदि शास्त्राभ्युपगतत्वं पक्षलक्षणम्, तदा स्वयं-शब्दोऽपि
पक्षलक्षणबाह्यार्थो भिन्नाभिधेयोऽनर्थकः स्यात् । शास्त्राभ्युपगमे शास्त्रेष्टस्य
साध्यताप्राप्तौ वादीष्टमात्रं साध्यम्, नान्यदिति हि स्वयं-शब्दस्य प्रयोजनम् ।