प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ३८५
विरुद्धैकान्तिके नात्र तद्वदस्ति विरोधिता ॥ ६५ ॥
अबाध्यबाधकत्वेऽपि तयोः शास्त्रार्थविप्लवात् ।
असम्बन्धेऽपि बाधा चेत् स्यात् सर्वं सर्वबाधनम् ॥ ६६ ॥
सम्बन्धस्तेन तस्यैव बाधनादस्ति चेदसत् ।
हेतोः सर्वस्य चिन्त्यत्वात् स्वसाध्ये गुणदोषयोः ॥ ६७ ॥
नान्तरीयकता साध्ये सम्बन्धः सेह नेक्ष्यते ।
रेकत्र शब्दे धर्मिण्ययोगाद् विरुद्धैकान्तिके विरुद्धाव्यभिचारिणि श्रावण-
त्वादौ नित्यत्वसाधके बाधनमस्तु । न ह्येकत्र धर्मिणि विरुद्धौ धर्मौ भवितु-
मर्हतः । तद्वन्नित्यत्वयोरिवात्रानयोः प्रकृताप्रकृतयोरनित्यत्वाकाशगुणत्वाभावयो-
र्विरोधिता नास्ति । ततः कृतकत्वाच्छब्देऽनित्यत्वसिद्धावाकाशगुणत्वाभावो
न बाध्यते ॥ ६५ ॥
स्यादेतत् । प्रकृताप्रकृतयोरनित्यत्वाकाशगुणत्वाभावयोः परस्परं बाध्यबाध-
कत्वाभावेऽप्येकस्मिन्ननित्यत्वे कृतकत्वात् सिध्यति शब्दे धर्मिणि शास्त्रार्थस्य
शास्त्राभ्युपगतस्याकाशगुणत्वस्य विप्लवात् कारणाद् असम्बद्धे अप्रकृताकाशगुण-
त्वसम्बन्धरहितेऽनित्यत्वेऽपि बाधा भवतीति चेत् ? एवं तर्हि प्रयत्नानन्तरी-
यकत्वाद् गन्धे पृथिवीगुणत्वबाधने सर्वं कृतकत्वादि सर्वस्यानित्यत्वादेः साध्यस्य
बाधनं स्यात् ; शब्दादौ धर्मिण्यप्रकृतशास्त्रार्थबाधनस्य तुल्यत्वात् ॥ ६६ ॥
अथ तत्र शब्द एव धर्मिणि आकाशगुणत्वस्य सत्त्वात् सम्बन्धोऽस्ति,
तेन कृतकत्वात् तस्यैव बाधनाद् विरोधः । पृथिवीगुणत्वं तु शब्दे धर्मिण्य-
सम्बद्धम् । ततस्तद्बाधनेऽपि शब्दे कृतकत्वमविरुद्धमिति चेत् ? असदेतत् ;
सर्वस्य हेतोः स्वसाध्ये प्रकृते गुणदोषयोश्चिन्त्यत्वात् । यत् पुनरप्रकृतं
धर्मिसम्बद्धमपि, न तत् साध्यम्, तद्बाधनेऽपि न काचित् क्षतिः ॥ ६७ ॥
किञ्च—धर्मिणि सत्तामात्रम्, न सम्बन्धः, किन्तु साध्ये नान्तरीय-
कता साध्याविनाभावित्वं सम्बन्ध उच्यते । सा साध्यनान्तरीयकता इह प्रकृता-
काशगुणत्वबाधने सति नेक्ष्यते । यद्यपि सत्त्वनान्तरीयकमाकाशगुणत्वं शब्दे
प्र० वा० : २५