प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ३८१
चिकीर्षोः स हि कालः स्यात् तदा शास्त्रेण बाधनम् ॥ ५० ॥
तद्विरोधेन चिन्तायास्तत्सिद्धार्थेष्वयोगतः ।
तृतीयस्थानसंक्रान्तौ न्याय्यः शास्त्रपरिग्रहः ॥ ५१ ॥
तत्रापि साध्यधर्मस्य नान्तरीयकबाधनम् ।
परिहार्यं न चान्येषामनवस्थाप्रसङ्गतः ॥ ५२ ॥
केनेयं सर्वचिन्तासु शास्त्रं ग्राह्यमिति स्थितिः ।
कृतेदानीमसिद्धान्तैर्ग्राह्यो धूमेन नानलः ॥ ५३ ॥
त्यन्तपरोक्षे स्वर्गादौ शास्त्रेण शास्त्राश्रयेणानुमानं चिकीर्षोः सतः स हि
कालोऽभ्युगम्य यदि शास्त्रबाधो न भवेत् । अतस्तदा शास्त्रेण बाधनं
साध्यसाधनादेरिष्यते ॥ ५० ॥
तदापि कस्माच्छास्त्रबाधेष्यते ? इत्याह—तस्य शास्त्रस्य विरोधेन तत्सि-
द्वेष्वर्थेषु लिङ्गादिष्वसिद्धकल्पेषु गमकचिन्ताया अयोगतः । यस्मात् प्रत्यक्ष-
परोक्षार्थयोर्नगमाधिकारः, तस्मात् तृतीयस्थानेऽतीन्द्रिये विषये विचारसंक्रान्तौ
शास्त्रपरिग्रहो न्याय्यः; प्रकारान्तराभावात् ॥ ५१ ॥
तत्र शास्त्रे परिगृहीतेऽपि तदा साधयितुमारब्धस्य साध्यधर्मस्य यन्नान्त-
रीयकं सम्बद्धम्, यथा क्षणिकत्वस्य नैरात्म्यम्, तस्य बाधनं परिहार्यम्;
वस्तुतस्तादात्म्यादनयोर्नैरात्म्यबाधने क्षणिकत्वबाधनप्रसङ्गात् । न त्वन्येषां
साध्यस्याकारणाव्यापकभूतानां धर्माणां बाधनं परिहार्यम्; अनवस्थाप्रसङ्गतः ।
न हि शास्त्रदर्शितसम्भवधर्मव्याप्तिलिङ्गस्य दृष्टान्ते दर्शयितुं शक्यते, येन
कश्चिदागमाश्रयो हेतुरवतिष्ठेत ॥ ५२ ॥
ननु शास्त्रमनपेक्ष्य न वादः कर्त्तव्य इति वस्तुबलप्रवृत्तानुमानेऽपि शास्त्रा-
पेक्षा ? इत्याह-सर्वासु परोक्षात्यन्तपरोक्षार्थचिन्तासु शास्त्रं ग्राह्यमिति केनेयं
स्थितिः कृता । नैतदनुमन्यन्ते विद्वांसः । इदानीमविदुषामस्मिन्रभ्युपगमे,
असिद्धान्तैः सिद्धान्तविशेषाश्रयरहितैर्गोपालकादिभिर्धूमेन लिङ्गेन नानलो
ग्राह्यः ॥ ५३ ॥