प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३८० प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षलक्षण-
अनान्तरीयके चार्थे बाधितेऽन्यस्य का क्षतिः ॥ ४७ ॥
शब्दाप्रामाण्यविचारः
उक्तं च नागमापेक्षमनुमानं स्वगोचरे ।
सिद्धं तेन सुसिद्धं तन्न तदा शास्त्रमीक्ष्यते ॥ ४८ ॥
वादत्यागस्तदा स्याच्चेन्न तदानभ्युपायतः ।
उपायो ह्यभ्युपायेऽयमनङ्गं स तदापि सन् ॥ ४९ ॥
तदा विशुद्धे विषयद्वये शास्त्रपरिग्रहम् ।
व्यभिचारेण बाध्यते । न ह्यन्योऽकार्योऽन्यं न व्यभिचरतीति नियमोऽस्ति ।
अपि च—साध्यस्यानित्यत्वस्यानन्तरीयकेऽर्थे आकाशगुणत्वादौ बाधि-
तत्वेऽप्यन्यस्य साध्यस्य का क्षतिः । न ह्यनित्यत्वमाकाशगुणत्वनान्तरीयकं
येन तदभावे तदपि न स्यात् । कृतकत्वं त्वनित्यतयाऽव्यभिचारीति तस्मान्ना-
नुमानमनैकान्तिकम् ॥ ४७ ॥
“अनुमाविषये नेष्टं····वाचः प्रामाण्यम्” ( प्र० वा० ४. २ ) इत्यादि-
नोक्तं प्राक् । वस्तुबलप्रवृत्तमनुमानं नागमापेक्षं स्वस्य गोचरे साध्ये
इति । तस्मात् तेन वस्तुबलप्रवृत्तेनागमानपेक्षिणाऽनुमाने यत् सिद्धं सुसिद्धं
तत् तदा च न शास्त्रमीक्ष्यते; बाधितं न वेति वस्तुबलप्रवृत्तानुमानेन तद-
पेक्षाभावात्, तदानुमाकाले शास्त्रस्यानाश्रयणात् ॥ ४८ ॥
वादत्यागः स्याच्चेत् ? न वादत्यागः सिसाधयिषितधर्मादपरस्य शास्त्रा-
भ्युपेतस्य तदा साधनोपन्यासकाले साध्यतयाऽनभ्युपायतोऽस्वीकारात् । ननु
शास्त्राभ्युपगमाद् यदा वादः क्रियते, तदा शास्त्रार्थबाधनात् वादत्यागः स्यादेव ?
इत्याह—शास्त्रस्याभ्युपायेऽयं विचार उपायः । ततस्तदा विचारकाले सन्न-
प्यभ्युपगमोऽनङ्गं शास्त्रार्थग्रहणे गृहीतस्य त्यागः स्यात् । न विचारात् प्राग्
ग्रहणमभ्युपगमान्न्याय्यम् ॥ ४९ ॥
कदा तर्हि शास्त्रेण बाधेष्यते ? इत्याह—शास्त्रोपदर्शिते विषयद्वये
प्रत्यक्षपरोक्षे रूपनैरात्म्यादौ तदा प्रमाणप्रवृत्त्या विशुद्धे निर्णीते सति पश्चाद्-