प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३५७
तेनाग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इति श्रुतौ ॥ ३१९ ॥
खादेत् श्वमांसमित्येव नार्थ इत्यत्र का प्रमा ।
प्रसिद्धो लोकवादश्चेत् तत्र कोऽतीन्द्रियार्थदृक् ॥ ३२० ॥
अनेकार्थेषु शब्देषु येनार्थोऽयं विवेचितः ।
स्वर्गोर्वश्यादिशब्दश्च दृष्टोऽरूढार्थवाचकः ॥ ३२१ ॥
शब्दान्तरेषु तादृक्षु तादृश्येवास्तु कल्पना ।
प्रसिद्धिश्च¹ नृणां वादः प्रमाणं स च नेष्यते ॥ ३२२ ॥
कुतश्चिदिति पुरुषा एव यथाप्रतिभं कल्पयेयुः ।
तेन 'अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः' (मैत्री० ६.३६) इति श्रुतौ
वेदवाक्ये 'श्वमांसं खादेत्' इत्येष नार्थ इत्यत्र का प्रमा; इत्यपि कल्पयितुं
शक्यत्वात् ।
अग्निर्दाहादिसमर्थः, तस्मिन् घृतादिप्रक्षेपश्च हवनमिति प्रसिद्धो लोक-
वादः, ततो नान्यार्थकल्पनेति चेत् ? तत्र लोके रागादिमति कोऽतीन्द्रियार्थ-
दृगस्ति, येनानेकार्थेष्वनेकार्थाभिधानयोग्येषु शब्देष्वयमभिमतोऽर्थो विवेचितो
वाच्यतया विशेषणव्यवस्थापितः । यदि दाहकद्रव्ये घृतप्रक्षेपस्य स्वर्गेण
सम्बन्धः, श्वमांसभक्षणेन च नास्तीति केनापि दृष्टं स्यात्, स्यादयमर्थविवेकः;
तद्दर्शी तु रागादिमत्त्वात् कश्चिन्नेष्ट इति नास्ति विपरीतकल्पनानिरासः ।
न च लोकप्रसिद्धानुसाराद् वेदार्थव्यवस्था । तथा हि—स्वर्गोर्वश्यादि-
शब्दश्चारूढार्थवाचको दृष्टः । मनुष्यातिशायिपुरुषविशेषनिकेतोऽतिमानुष-
सुखाधिष्ठानो नानोपकरणः स्वर्गः, तत्स्थाऽप्सरा उर्वशीति प्रसिद्धो लोकवादः;
तमुल्लंघ्य—दुःखेनासम्भिन्ना निरतिशया प्रीतिः स्वर्गः, उर्वशी चारणिः पात्री
वा—इत्यप्रसिद्धार्थकल्पनेति । शब्दान्तरेष्वग्निहोत्रादिषु तादृक्षु सर्वार्थयोग्येषु
तादृश्येवाप्रसिद्धार्थैव कल्पनास्तु; न्यायस्य तुल्यत्वात् ।
किञ्च—प्रसिद्धिश्च नृणां वाद एव, न त्वन्यथा काचित् । स च
पुरुषप्रवर्त्तितत्वात् प्रमाणं नेष्यते भवता ॥ ३२२ ॥
१. प्रसिद्धश्च—रा० ।