प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३५५
कृतकाः पौरुषेयाश्च मन्त्रा वाच्याः फलेप्सुना ॥ ३११ ॥
अशक्तिसाधनं पुंसामनेनैव निराकृतम् ।
बुद्धीन्द्रियोक्तिपुंस्तत्वादिसाधनं यत्तु वर्ण्यते ॥ ३१२ ॥
प्रमाणाभं यथार्थास्ति न हि शेषवतो गतिः ।
अर्थोऽयं १ नायमर्थो न १ इति शब्दा वदन्ति न ॥ ३१३ ॥
कल्प्योऽयमर्थः पुरुषैस्ते च रागादिसंयुताः ।
तत्रैकस्तत्त्वविन्नान्य २ इति भेदश्च किंकृतः ॥ ३१४ ॥
वृत्तितः । आराधितस्य प्रभोः प्रभावादीदृक् शक्तिलाभ इत्यर्थः ।
तस्मात् कृतकाः पौरुषेयाश्च मन्त्राः वाच्याः फलेप्सुना सर्वेण,
येन पुरुषाः शक्तिविशेषवन्तो मन्त्रान् प्रणेतुमीशते । अनेनैव मन्त्रादिप्रणयनं
प्रति पुंसामशक्तिसाधनं यत् किमपि मीमांसकैरिष्टं तन्निराकृतं बोद्धव्यम् ।
एतदेव स्फुटयितुमाह—बुद्धीन्द्रियोक्तिपुंस्तत्वादिसाधनं शक्तिविशेष-
निराकरणं यत्तु वर्ण्यते तत् प्रमाणाभमनैकान्तिकम् । न हि बुद्धिमत् एकस्य
शक्तिविशेषो न दृष्ट इत्यन्यस्यापि तथा । अभ्यासाधीनो हि प्रकर्षो गुणेषु तद-
भिलाषादभ्यासोऽपि सम्भवी । दृश्यते च प्रज्ञादिगुणानामतिशयितः प्रकर्ष इति
बुद्धिमत्त्वाद्यसाधनम् । न हि शेषवतो लिङ्गात् यथार्थानुमेयस्य गतिर्भ-
वितुमर्हति ।
अपि च—पुरुषातिशयमनिच्छतां जैमिनीयानां महत् दुःश्लिष्टम् । तथा
हि—'अयमर्थोऽस्य शब्दस्य' 'अयं न नः'—इति न तावच्छब्दाः स्वयं
वदन्ति ॥ ३१३ ॥
तस्मात् पुरुषैरयमर्थः कल्प्यः । ते च रागादियुक्ता नावधारणपटवः ।
अथ रागिष्वपि कश्चिज्जैमिन्यादिर्जानात्येव । तत्रैकस्तत्त्वविद्, अन्यो
नेति भेदश्च किंकृत एषः । रागित्वाविशेषात् सर्व एवाज्ञः प्राप्तः, न वा
कश्चित् ॥ ३१४ ॥
अथ पुरुषत्वसाम्येऽपि जैमिन्यादिरतीन्द्रियार्थदर्शित्वाद् वैदिकशब्दानाम्-
१-१. अयमर्थो नायमर्थ—पाठा० । २. स एकस्तत्त्व०—रा० ।