प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३५१
अनाधेयविशेषाणां किं कुर्वाणः प्रयोजकः ॥ २९७ ॥
प्रयोगो यद्यभिव्यक्तिः सा प्रागेव निराकृता ।
व्यक्तिश्च बुद्धिः सा यस्मात् स फलैर्यदि युज्यते ॥ २९८ ॥
स्याच्छ्रोतुः फलसम्बन्धो वक्ता हि व्यक्तिकारणम् ।
अनभिव्यक्तशब्दानां करणानां प्रयोजनम् ॥ २९९ ॥
मनोजपो वा व्यर्थः स्याच्छब्दो हि श्रोत्रगोचरः ।
पारम्पर्येण तज्जत्वात् तद्व्यक्तिः सापि चेन्मतिः ॥ ३०० ॥
ननूपलभ्यते नियता मन्त्राणां शक्तिः ? सत्यमुपलभ्यते; किन्तु सा पुरुषकृते
समयेऽभ्युपगम्यमाने भवेत्, न त्वकृतत्वे । यो हि ब्राह्मण इति प्रसिद्धः, तस्यै-
वायं विधिप्रयुक्तो मन्त्रः फलप्रदः, नेतरस्येति कर्त्रा पुरुषेण शक्तिविशेषवता
समितत्वान्मन्त्रस्य ।
किञ्च—नित्यानामनाधेयविशेषाणां प्रयोक्ता पुरुषः किं कुर्वाणः
प्रयोजक इष्टः, अनुपकारकस्य प्रयोजकत्वे सर्वस्य तथात्वप्रसङ्गात् ॥ २९७ ॥
यद्यभिव्यक्तिः प्रयोग उच्यते, साऽभिव्यक्तिर्नित्यानां प्रागेव सामान्य-
प्रस्तावे निराकृता । न हि स्वरूपपरिणाम आवरणविगमो वा सा नित्यानां
घटते । बुद्धिः कदाचित् सम्भाव्यते, तदा तद्व्यक्तिश्च बुद्धिरुच्येत । सा
यस्माद् वक्तुर्भवति फलेन युज्यते यदि, तदा नातिप्रसङ्गः ॥ २९८ ॥
नन्वेमपि श्रोतुः फलसम्बन्धः स्यात्, न वक्तुरेव । वक्ता हि व्यक्ते-
र्ज्ञानस्य कारणमिति फले युज्यते । तच्च ज्ञानहेतुत्वं श्रोतुरप्यस्त्येव ।
किञ्च—अनभिव्यक्तोऽनिवेदितः शब्दो यैस्तेषां करणादीनां प्रयो-
जनं प्रयोगो यदा, तदा ताल्वादिकरणप्रस्पन्दमात्रयोपांशुजपः क्रियते, न तु
व्यक्तमुच्यते ॥ २९९ ॥
यदा च तामपि विना मनोमात्रेण मनोजपो वा क्रियते, तदा द्वावपि
जपाविमौ व्यर्थौ स्याताम् । शब्दो हि श्रोत्रगोचर उच्यते, न च जपयो-
रनयोः श्रोत्रगोचरः कश्चिदस्ति ।
ननु याऽप्युपांशुमनोजपकाले शब्दाभासा धीः, सापि मतिः पारम्पर्येण