प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३२३
नार्थसिद्धिस्ततस्ते हि वक्त्रभिप्रायसूचकाः ।
आप्तवादाविसंवादसामान्यादनुमानता¹ ? ॥ २१४ ॥
सम्बद्धानुगुणोपायं पुरुषार्थाभिधायकम् ।
परीक्षाधिकृतं वाक्यमतोऽनधिकृतं परम् ॥ २१५ ॥
प्रत्यक्षेणानुमानेन द्विविधेनाप्यबाधनम् ।
दृष्टादृष्टार्थयोरस्याविसंवादस्तदर्थयोः ॥ २१६ ॥
इति तन्निवृत्तौ युक्तोऽर्थसत्त्वनिश्चयः ? इत्याह—नान्तरीयकताया अविना-
भावस्याभावाद् वस्तुभिः सह शब्दानाम्, ततः शब्देभ्यो नार्थस्य
सिद्धिनिश्चयः । किं तर्हि तेभ्यो गम्यते ? इत्याह—वक्तुरभिप्रायस्य विवक्षाया-
स्ते शब्दाः सूचकाः; तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् । न च विवक्षा यथार्थं
भवति, येन परम्परया तत्संवादः स्यात्; विसंवादाभिप्रायादज्ञानाद् वाऽन्यथापि
विवक्षासम्भवात् ।
यद्येवम् , सर्वमेव वचनं प्रवृत्तिकामानां परीक्षार्हं स्यात् । कश्च संवादार्थः,
कथं चाप्तवादसामान्यादनुमानतास्याचार्येणोक्ता ? इत्याह—सम्बद्धवाक्यानां
परस्पराभिसम्बद्धानामेकार्थोपसंहारात् , न च दशदाडिमादिवाक्यमिवैकार्थानभिधायि,
अनुगुणोपायं शक्यानुष्ठानोपेयसाधनम् , न तु विषशमनतक्षकफणारत्नालङ्कारो-
पदेशकमिव पुरुषार्थस्य स्वर्गापवर्गस्याभिधायकम् , न तु काकदन्तपरीक्षोप-
देशकमिव, परीक्षायां प्रवृत्त्यर्हविषयमधिकृतं वाक्यम् । अतोऽपरमनधिकृतम् ,
अनवधानार्हत्वात् ।
अस्य च परीक्षार्हस्य वाक्यस्याविसंवादः तदर्थयोरागमाभिधेययोर्दृष्टा-
दृष्टयोः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षयोरर्थयोः प्रत्यक्षेणानुमानेन च द्विविधेनेति वस्तुबल-
भाविनाऽऽगमाश्रयेण चाबाधनम् , अन्येषाञ्च बाधनं नाम । यथा प्रत्यक्षत्वेन सम्म-
तानां पञ्चानां स्कन्धानां प्रत्यक्षेणाबाधनं सिद्धिरेव, अप्रत्यक्षत्वेनेष्टानां शब्दादि-
त्रिगुणमयत्वद्रव्यकर्मसामान्यसंयोगादीनां च तेन बाधनम् । अनुमेयत्वेनेष्टानां
चतुरार्यसत्यानां वस्तुबलप्रवृत्तेनानुमानेनाबाधनं सिद्धिरेव, अननुमेयत्वेनेष्टानां
१. कारिकांशोऽयं २१७ कारिकायामप्यक्षरशो दृश्यते ।