प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३२४ प्रमाणवार्त्तिके [ शब्द--
आप्तवादाविसंवादसामान्यादनुमानता ।
बुद्धेरगत्याभिहिता निषिद्धाप्यस्य गोचरे ॥ २१७ ॥
हेयोपादेयतत्त्वस्य सोपायस्य प्रसिद्धितः ।
प्रधानार्थाविसंवादादनुमानं परत्र वा ॥ २१८ ॥
पुरुषातिशयापेक्षं यथार्थमपरे विदुः ।
इष्टोऽयमर्थः प्रत्येतुं शक्यः सोऽतिशयो यदि ॥ २१९ ॥
चात्मेश्वरादीनामनुमानेन बाध एव । अत्यन्तपरोक्षाणां रागादिहेतुकाधर्मप्रहाणादी-
नामागमाश्रयानुमानेनाबाधनं सिद्धिः । एवं रागादिहेतुत्वेनेष्टस्य हेतुत्वानुपरोधिनः
स्नानोपवासाग्निहोत्रादेः प्रहाणोपायतयाऽनुपदेशात् हेतुव्याघातस्योपायत्वेनोपदेशा-
च्चैवंविधमबाधनमविसंवाद इष्टः ।
तस्यैवम्भूतस्याप्तवादस्यादृष्टव्यभिचारस्याविसंवादसामान्यात् प्रत्यक्षानुमा-
नागमेऽप्यर्थे उत्पन्नाया बुद्धेरविसंवादादनुमानता चाचार्यदिङ्नागेनाभिहिता-
ऽगत्या । अत्यन्तपरोक्षेष्वर्थेषु दानहिंसाचेतनादिष्वर्थानर्थश्रवणादागमप्रामाण्य-
मनाश्रित्य स्थातुमसामर्थ्यादितद्भावे विरोधाभावाच्च सत्यां प्रवृत्तौ वरमेवं
प्रवृत्तिरित्यगत्याऽनुमानतोक्ता, न तु वस्तुतो वचनानामर्थेषु नान्तरीयकत्वा-
भावात् ॥ २१७ ॥
किं वा—हेयस्य दुःखसत्यस्य उपादेयस्य निरोधसत्यस्य सोपायस्य
यथाक्रमं समुदयसत्यस्य समार्गसत्यस्य चागमोक्तवस्तुबलप्रवृत्तेनानुमाने प्रसि-
द्वितो निश्चयात् । सत्यचतुष्टयाधिगमस्य निर्वाणहेतुत्वेन प्रधानार्थस्यावि-
संवादात् । परत्रात्यन्तपरोक्षेऽप्यर्थे भगवद्वचनादुत्पन्नं ज्ञानमनुमानं युक्तमिति
वा पक्षान्तरम् ॥ २१८ ॥
अपरे नैयायिकादयः पुरुषस्यातिशयापेक्षं यथाभूतार्थदर्शि तदाख्यात-
पुरुषप्रणीतं वचनं यथार्थं सत्यार्थं प्रतिजानीयुः ।
सिद्धान्तमाह—'पुरुषातिशयप्रणीतं वचनं प्रमाणम्' इतीष्टोऽयमर्थो यदि,
पुरुषाणां सोऽतिशयो ज्ञातुं शक्यः स्यात् ॥ २१९ ॥