प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३२१
अनादिवासनोद्भूतविकल्पपरिनिष्ठितः ॥ २०५ ॥
शब्दार्थस्त्रिविधो धर्मो भावाभावोभयाश्रयः ।
तस्मिन् भावानुपादाने साध्येऽस्यानुपलम्भनम् ॥ २०६ ॥
तथा हेतुर्न तस्यैवाभावः शब्दप्रयोगतः ।
परमार्थैकतानत्वे शब्दानामनिबन्धना ॥ २०७ ॥
न स्यात् प्रवृत्तिरर्थेषु दर्शनान्तरभेदिषु ।
अतीताजातयोर्वापि न च स्यादनृतार्थता ॥ २०८ ॥
वाचः कस्याश्चिदित्येषा बौद्धार्थविषया मता ।
शब्दार्थापह्नवे साध्ये धर्माधारनिराकृतेः ॥ २०९ ॥
अत्राह--अनादिविकल्पाभ्यासवासना उद्भूतविकल्पे परिनिष्ठितः
प्रतिभासमानः शब्दार्थो धर्मी त्रिविधः । कथम् ? इत्याह--भावाभावो-
भयाश्रयः; सदसदुभयविकल्पवासनाप्रभवत्वात्, तदध्यवसायेन तद्विषयत्वात् ।
तत्र भावोपादानो विकल्पः--घटादिः, अभावोपादानः--शशविषाणादिः, उभयो-
पादानः--प्रधानेश्वरादिः ।
तस्मिन् शब्दार्थे प्रधानादौ भावानुपादाने भावभूतप्रधानाश्रये साध्येऽस्य
प्रधानादेस्तथा बाह्यभावाश्रयत्वेनानुपलम्भनं हेतुर्व्यवहारसाधनः, न तु तस्य
शब्दार्थस्यैवाभावः; प्रधानादिशब्दस्य तत्प्रतिपादकस्य प्रयोगतः ।
यदि तु वस्त्वेव शब्दविषयः, तदा परमार्थैकतानत्वे परमार्थैकपरवृत्तित्वे
शब्दानामर्थेषु दर्शनान्तरभेदिषु प्रतिदर्शनं भिन्नाभ्युपगमेन नित्यत्वानित्यत्व-
त्रिगुणमयत्वादिकल्पितभेदेषु अनिबन्धना परमार्थनिबन्धनरहिता प्रवृत्तिर्न
स्यात् । न हि परस्परविरुद्धा बहवो धर्मा एकत्र सन्ति ।
अतीताजातयोर्वाप्यसतोर्न स्याच्छब्दवृत्तिः । न च कस्याश्चिद्
वाचोऽनृतार्थता स्यात्; अर्थमन्तरेण शब्दाभावात् । यस्मादेते दोषा वस्तु-
विषयत्वे वाच इति तस्मादेषा बौद्धार्थविषया कल्पितार्थगोचरा मता ।
यश्च शब्दार्थः, तस्य भावानुपादानत्वं साध्यते, न तु स एव निषि-
ध्यते; अन्यथा शब्दार्थस्यापह्नवे साध्ये धर्माधारस्य धर्मिणो निराकृतेः
प्र० वा० : २१