प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

९ प्रमाणवार्त्तिके
२. अज्ञातार्थप्रकाशकं ज्ञानं प्रमाणम्
अज्ञातार्थप्रकाशो वा;
सामान्यज्ञानेऽप्रामाण्यम्
स्वरूपाधिगतेः परम् ॥ ७ ॥
प्राप्तं सामान्यविज्ञानम्,
तदेवमविसंवादनं प्रमाणलक्षणमुक्तम् । इदानीमन्यदाह—(अज्ञातेत्यादि) ।
प्रकाशनं प्रकाशः, अज्ञातस्य अर्थस्य प्रकाशो ज्ञानम्, तत् प्रमाणम् । अर्थ-
ग्रहणेन द्विचन्द्रादिज्ञानस्य निरासः । अज्ञातग्रहणेन सांवृतस्यावयव्यादिविषयस्य;
पृथग् गृहीतानामेव रूपादीनामेकत्वेन विकल्पनात् । स्मरणं च पूर्वगृहीतार्थ-
विकल्परूपत्वान्नाधिकग्राहि । गृहीते च प्राक्तनमेव प्रमाणम् । इदानीं तु स्मरणम-
प्रवर्तकम्; तस्यैव सन्देहात् ॥
नन्वविसंवादादेवाज्ञातार्थप्रकाशो ज्ञातव्यः, अन्यथा पीतशङ्खज्ञानमपि प्रमाणं
स्यात्, तथा चाविसंवादित्वमेव प्रमाणमस्तु, किमनेनाभिहितेन ? स्यादेतद् यदि
सम्भवित्वमात्रे लक्षणं स्यात्, किं नूद्दिष्टत्वेन ! अन्यथा ज्ञानत्वसत्त्वादिकमपि
लक्षणं स्यात् ।
नन्वविसंवादिभ्योऽज्ञातार्थप्रकाशकं ज्ञायते, न तु ज्ञानत्वादिभ्य इति पूर्व-
स्यापेक्षणीयता लक्षणेन, न तु परेषामिति विशेषः ? यद्येवम्, तदाऽविसंवा-
दित्वेऽप्यज्ञातार्थप्रकाशनमपेक्ष्यत¹ एव, नान्यथा सांवृतस्य निरासः शक्यः
कर्तुम् ? तस्मादुभयमपि परस्परसापेक्षमेव लक्षणं बोद्धव्यम् ॥ ७ ॥
ननु स्वलक्षणप्रतीतेरूर्ध्वं सामान्यविषयं ज्ञानमज्ञातार्थप्रकाशकत्वात् प्रमाणं
प्राप्तम्, तदेवाह—( स्वरूपेत्यादि ) । प्रमाणमिति शेषः । अत्राह—अज्ञात-
स्वलक्षणविषयं यज्ज्ञानं तत्प्रमाणम्, न ज्ञातविषयमित्यभिप्राय़ान्नातिप्रसङ्गः ॥
एवं तर्हि अनुमानमपि सामान्यविषयत्वात् प्रमाणं न स्यात् ? नैतदस्ति;
तदपि च स्वलक्षणमेवानित्यादिरूपतया² विषयीकरोति ॥
१. ०मपेक्षत--रो० ।
२. ०लक्षणमेवा०--रो० ।