प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः ७
शास्त्रप्रणयनफलम्
शास्त्रं मोहनिवर्तनम् ।
अथ वा¹—चक्षुर्विज्ञानेन रूपक्षण एको दृश्यते न भावी प्राप्यः, नापि
स्पर्शः, तत् कथमन्यदर्शनमन्यप्राप्त्या प्रमाणम्, एवं ह्यतिप्रसङ्गः स्यात् ।
अनुमानं च व्याप्तिग्रहणसापेक्षम्, व्याप्तिश्च प्रत्यक्षेण पुरोवर्त्तिरूपमात्रग्राहिणा कथं
शक्यग्रहा ! देशकालव्यक्तिव्याप्त्या च व्याप्तिरुच्यते—'यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निः'
इति । प्रत्यक्षपृष्ठजश्च विकल्पो न प्रमाणम्, प्रमाणव्यापारानुकारी त्वसाविष्यते ।
यत्रायमध्यक्षव्यापारमतिक्रम्याधिकमारोपयति तत्र न प्रमाणम्; अमूलकत्वात् तस्य
प्रमाणमेयस्य । विजातीयव्यावृत्तेरध्यक्षेण दृष्टत्वादस्त्येव मूलमिति चेत् ? न;
सजातीयव्यावृत्त्या विशेषितत्वात् तस्याः। अन्यथा शाबलेयनाशम्प्रतिपत्या² प्रत्यक्षेण
गोमात्रनाशो व्यवस्थाप्येत । अनुमानाच्च व्याप्तिग्रहणेऽनवस्थापत्तिः । अत आह-
स्वरूपस्य स्वतो गतिः । स्वरूपमात्रं स्वतो गम्यते, न प्राप्यरूपसापेक्षं
प्रामाण्यं नाम किञ्चिदस्ति ।
कथं तर्हि तद्व्यवस्था ? इत्याह—प्रामाण्यं व्यवहारेण । सांव्यवहा-
रिकस्येदं प्रमाणस्य लक्षणम्, संव्यवहारश्च भाविभूतरूपादिक्षणानामेकत्वेन संवाद-
विषयोऽनविगीतः³ सर्वस्य । साध्यसाधनयोरेकव्यक्तिदर्शने समस्ततज्जातीयतथात्व-
व्यवस्थां संवादमवधारयन्ति व्यवहर्त्तारः, तदनुरोधात् प्रामाण्यं व्यवस्थाप्यते ।
तत्त्वतस्तु स्वसंवेदनमात्रमप्रवृत्तिनिवृत्तिकम् ॥
ननु यत्र तावदभ्यस्तसाधनज्ञानादिषु निरस्तभ्रमा व्यवहारिणस्तेषां स्वत
एव प्रामाण्यनिश्चयः, यत्त्वनभ्यस्तसाधनं ज्ञानम्, तस्यापि व्यवहारेणेति निष्फलं
शास्त्रप्रणयनम् ? इत्याह—( शास्त्रमित्यादि ) ।
यदि व्यवहारतः प्रमाणस्वरूपसिद्धिः, परस्परविरोधीनि लक्षणशास्त्राणि न
स्युः । तस्माच्छास्त्रेण लक्षणोपदर्शनात् तद्विषयः संमोहो निवर्त्तनीयः; येन
परलोकनिःश्रेयसादेर्व्यवहाराप्रसिद्धस्य सिद्धिर्भवति ।
१. “स्वरूपस्य सतो गतिः । प्रामाण्यं व्यवहारेण”—इति कारिकांशमन्यथापि
व्याचिख्यासुर्वृत्तिकार आह—अथ वेति ।
२. ०नासम्प्रति०—रा० । ३. ऽनवगीतः—रो० ।