प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३१३
व्यावृत्या च समानता ॥ १८० ॥
अस्त्येव वस्तु नान्वेति प्रवृत्त्यादिप्रसङ्गतः ।
जैनमतनिराकरणम्
एतेनैव यदह्लीकाः¹ किमप्यश्लीलमाकुलम्² ॥ १८१ ॥
प्रलपन्ति प्रतिक्षिप्तं तदप्येकान्तसम्भवात् ।
सर्वस्योभयरूपत्वे तद्विशेषनिराकृतेः ॥ १८२ ॥
चोदितो दधि खादेति किमुष्ट्रं नाभिधावति ।
अथास्त्यतिशयः कश्चिद् येन भेदेन वर्त्तते ॥ १८३ ॥
स एव दधि³ सोऽन्यत्र³ नास्तीत्यनुभयं परम् ।
सर्वात्मत्वे च सर्वेषां भिन्नौ स्यातां न धीध्वनी ॥ १८४ ॥
कथं तर्ह्येकबुद्धिशब्दविषयता ? इत्याह—विजातीयाद् व्यावृत्या च सा
समानताऽस्त्येव । स्वस्वभावनियतं तु स्वलक्षणं वस्तु नान्वेति; सर्वत्र
प्रवृत्त्यादिप्रसङ्गतः । अग्निरपि सलिलस्वभाव एवेति सलिलार्थी तत्रापि प्रवर्त्तत ।
तस्मात् स्थितमेतत्—न किञ्चित् किमप्यन्वेतीति ।
एतेन सांख्यमतनिराकरणेनैवाहीका दिगम्बरा यत् “स्यादुष्ट्रो दधि
वस्तुत्वात् , न वा स्यादुष्ट्रो विशेषरूपतया” इति किमप्ययुक्ततया हेयोपादेय-
विषयापरिनिष्ठानादाकुलं प्रलपन्ति, तदपि प्रतिक्षिप्तम्; एकान्तस्य भेदस्य
सम्भवात् ।
आकुलत्वमेवाख्यातुमाह—सर्वस्य वस्तुन उभयरूपत्वे स्वपररूपत्वे सति
तद्विशेषस्य—दध्येव दधि नोष्ट्रः, उष्ट्र एवोष्ट्रो न दधीत्यस्य भेदस्य निराकृतेः
दधि खादेति चोदितो नियोज्यः किमुष्ट्रं प्रति नाभिधावति !
अथास्ति दध्नः सकाशाद् उष्ट्रस्यातिशयो विशेषः कश्चिद् येन विशेषेण
चोदितेन भेदेन प्रतिनियमेन दधिशब्दाद् दघ्न्येव, उष्ट्रशब्दादुष्ट्र एव प्रवर्त्तते ?
एवं तर्हि स विशेष एवान्यत्रासम्भवी उष्ट्रे विशेषो दधिलक्षणोऽन्यत्र वस्तुनि
नास्तीति सर्वं वस्त्वनुभयं न स्वपररूपम्, किन्तु परमेव परस्मात् ।
किञ्च—सर्वेषां भावानां सर्वात्मत्वे च भिन्नौ धीध्वनी न स्याताम्;
१. यदाहीकाः—रा० । २. प्युक्तमा०—रा० । ३-३. विशेषोऽन्यत्र—रा० ।