प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३१२ प्रमाणवार्त्तिके [ सामान्य-
अन्योन्यं वा तयोर्भेदः सदृशासदृशात्मनोः ।
तयोरपि भवेद् भेदो यदि येनात्मना तयोः ॥ १७७ ॥
भेदः सामान्यमित्येतद् यदि भेदस्तदात्मना ।
भेद एव;
तथा च स्यान्निःसामान्यविशेषता ॥ १७८ ॥
भेदसामान्ययोर्यद्वद् घटादीनां परस्परम् ।
यमात्मानं पुरस्कृत्य पुरुषोऽयं प्रवर्त्तते ॥ १७९ ॥
तत्साध्यफलवाञ्छावान् भेदाभेदौ तदाश्रयौ ।
चिन्त्येते स्वात्मना भेदः;
अथ तयोः कथञ्चन भेदोऽप्यस्तीति चेद् ? आह—तयोः सामान्यविशेषयोः
सदृशासदृशात्मनोः साधारणासाधारणस्वरूपयोरन्योन्यं भेद एव वा भवेत्,
न कथञ्चिदेकत्वम् ।
एतदेव स्फुटयितुं पूर्वपक्षयति—न सर्वात्मनाऽभेदस्तयोः समान्यविशेषयो-
रपि कथञ्चिद् भेदो भवेद् यदि, अन्यथा सामान्यविशेषभावानुपपत्तिः ?
अत्राह—येनात्मना स्वरूपेण साधारणेन चासाधारणेन च तयोः सामान्य-
विशेषयोर्भेदः सामान्यं विशेष इत्येतद् व्यवस्थाप्यते, तेनात्मना साधारणा-
साधारणेन यदि भेदः, तदा भेद एव तयोः स्यात्, भिन्नलक्षणत्वात् ।
तथा च निःसामान्यविशेषता सामान्यविशेषरूपताऽभावः सामान्यवि-
शेषयोरभिमतयोः स्यात् । यद्वद् घटादीनां विशेषाणां परस्परं न सामान्य-
विशेषता । विशेषः स्वलक्षणरूपम्, अनुगामि सामान्यम्, तदेवानुगामि विशेष
उच्यते । यदि तु तयोर्भेद एव, न सामान्यविशेषभावः स्यात् ।
अपि च—अयं व्यवहारी पुरुषो यमर्थस्यात्मानं स्वभावं पुरस्कृत्य
प्रवृत्तिविषयत्वेनाग्रहं कृत्वा तत्साध्यफलवाञ्छावान् अर्थसाध्यफलसमीहायुक्तः
सन् प्रवर्त्तते । तदाश्रयौ तदर्थविषयौ भेदाभेदौ शास्त्रकारैश्चिन्त्येते, न
त्वर्थक्रियानुपयुक्तसामान्यविषयौ । तेषां चार्थक्रियाकारिणां पुरुषप्रवृत्तिविषयाणा-
मर्थानां स्वात्मना स्वरूपेण भेदः ।