प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३११
भेदे हि कारकं किञ्चिद् वस्तुधर्मतया भवेत् ॥ १७४ ॥
अभेदे तु विरुध्येते तस्यैकस्य क्रियाक्रिये ।
भेदोऽप्यस्त्यक्रियातश्चेत्¹ न कुर्युः सहकारिणः ॥ १७५ ॥
पर्यायेणाथ कर्तृत्वं स किं तस्यैव वस्तुनः ।
अत्यन्तभेदाभेदौ तु² स्यातां तद्वति वस्तुनि ॥ १७६ ॥
न सर्वं क्षितिबीजानलशिलादिकं सर्वस्य तापाङ्कुरादेः साधनम् ।
विशेषान्तराद् भेदे हि सति वस्तुधर्मतया वस्तुस्वभावत्वात् किञ्चिद्
वस्तु कारकं भवेत्, न सर्वमिति युक्तम्; स्वहेतुबलायातत्वाद् भिन्नशक्ति-
कत्वस्य ॥ १७४ ॥
अभेदे तु सर्वभावानां विरुध्येते तस्यैकस्याङ्कुरादेः क्रियाक्रिये;
बीजरूपतया प्रधानमङ्कुरकारकम्, अकारकं च दहनरूपतया । विप्रतिषिद्धं चैतत्
कथमेकस्य युक्तम् !
व्यक्तीनां मिथो व्यक्तिरूपतया भेदोऽप्यस्ति । व्यक्त्यन्तरसाध्यस्य कार्य-
स्याक्रियातश्चेत् ? तदा भेदात् सहकारिणः कार्यं न कुर्युः । एकस्य यः
कारकः स्वभावः, तस्यान्यत्राभावात् ॥ १७५ ॥
अथ कारकैकस्वभावानुगमात् सहकारिणां पर्यायेण कर्तृत्वम्, स
पर्यायस्तस्यान्वयिन एकस्य वस्तुनः किं कस्माद् युक्तः ! न ह्येकं वस्तु कार्यं
कुर्वत् पर्यायेण न करोतीति युक्तं व्यपदेष्टुम्; तेनैव क्रियमाणत्वात् । सहकारिणां
बहूनां पर्यायेण क्रिया सम्भाव्यते । तेषु चैकस्य कारकं रूपमन्यत्र नास्तीति
न ते कुर्युः । सर्वेषां च स्वहेतुबलायात एककार्यकारकः स्वभावोऽस्माभिरिव
सांख्यैर्नेष्यते ।
किञ्च — तद्वति सामान्यविशेषवति वस्तुनि स्वीक्रियमाणेऽत्यन्तमेकान्तेन
सामान्यविशेषयोर्भेदाभेदौ स्याताम् । सामान्यस्वरूपत्वाद् भेदस्य सामान्यमेव
भवेन्न भेदः; भेदात्मकत्वात् सामान्यस्य भेद एव भवेत् सामान्यम् ॥ १७६ ॥
१. भेदश्चेदक्रियाहेतुः—क० ।
२. हि—पाठा० ।