प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३१० प्रमाणवार्त्तिके [ सामान्य-
भिन्ना विशेषा जनकाः;
अस्त्यभेदोऽपि¹ तेषु चेत् ।
तेन तेऽजनकाः प्रोक्ताः;
प्रतिभासोऽपि भेदकः ॥ १७१ ॥
अनन्यभाक् स एवार्थस्तस्य व्यावृत्तयोऽपरे ।
तत् कार्यं कारणं चोक्तं तत् स्वलक्षणमिष्यते ॥ १७२ ॥
तत्त्यागाप्तिफलाः सर्वाः पुरुषाणां प्रवृत्तयः ।
यथाऽभेदाविशेषेऽपि न सर्वं सर्वसाधनम् ॥ १७३ ॥
तथा भेदाविशेषेऽपि² न सर्वं सर्वसाधनम् ।
तदन्यस्य क्षित्यादेः' इति, ततोऽन्यो जनकः कथमिति ? अत्रोत्तरमप्युक्तम्
( प्र० वा० ३. १६६ ) । अभिन्नरूपान्वयव्यतिरेकानुविधानाभावाद् भिन्ना
विशेषा एव जनकाः; तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात् कार्यस्य । सर्व एव ते
तत्कार्यस्योत्पादकतयोत्पन्नास्तदुत्पादयन्ति ।
तेषु विशेषेष्वन्वयिना रूपेणाभेदोऽप्यस्ति तेनैव ते जनका इति चेत् ?
तेनान्वयिरूपेण ते विशेषा अजनकाः प्रोक्ताः; एकत्रापि विशेषे तद्भावात् सहकारि-
वैफल्यप्रसक्तेः । तदन्वयव्यतिरेकानुविधानाद्, विशेषस्य विपर्ययाच्चेति ।
किञ्च—प्रतिभासोऽप्यनन्यभाग् भेदकः; विशेषाणामसंकीर्णरूपव्य-
वस्थापनात् । अपि-शब्दादुत्पत्तिस्थितिविनाशादयश्च समानाः । ततश्च विशेष
एवार्थः पारमार्थिकः । ये त्वपरे सामान्यादयो धर्माः, ते तस्य शेषस्य विजा-
तीयाद् व्यावृत्तयः कल्पिता अनर्थक्रियाकारिणः ।
अर्थक्रियाकारि तु यद्रूपं तत्कार्यं कारणं चोक्तम्, तत् स्वलक्षण-
मिष्यते । तस्य त्यागाप्तिस्तत्फलाः पुरुषाणामर्थानर्थप्राप्तिपरिहारैषिणां
प्रवृत्तयः सर्वाः ।
किञ्च—सांख्यस्यापि मते यथाऽभेदस्य प्रधानात्मतया सर्वभावेष्व-
विशेषेऽपि न सर्वं व्यक्तं सर्वस्य कार्यस्य साधनं हेतुः, तथा भेदाविशेषेऽपि
१. अप्यभेदोऽपि—रा० । २. तथाऽभेदाविशेषेऽपि—रा० ।