प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३०७
व्यक्तं सत्तादिवन्नो चेन्न पश्चादविशेषतः ।
क्रियोपकारापेक्षस्य व्यञ्जकत्वेऽविकारिणः ॥ १६१ ॥
नापेक्षातिशयेऽप्यस्य १ क्षणिकत्वात् क्रिया कुतः ।
तुल्ये भेदे यथा जातिः प्रत्यासत्त्या प्रसर्पति ॥ १६२ ॥
क्वचिन्नान्यत्र सैवास्तु शब्दज्ञाननिबन्धनम् ।
सांख्यमतनिराकरणम्
न निवृत्तिं विहायास्ति यदि भावान्वयोऽपरः ॥ १६३ ॥
एकस्य कार्यमन्यस्य न स्यादत्यन्तभेदतः ? ।
नो चेत् प्रागव्यक्तं न पश्चादपि व्यक्तं स्याद्; अविशेषतो विशेषाभावात् ।
नित्यैकरूपस्य सामान्यस्य क्रियायाः कर्मणः पाकादि न उपकारः, तदपेक्षस्य
द्रव्यस्य पाचकत्वादिसामान्यव्यञ्जकत्वे चेष्यमाणेऽविकारिणः स्थिरस्य
द्रव्यस्यापेक्षा नास्ति । अतिशये वा प्रागवस्थातः स्वीक्रियमाणे क्षणिकत्वं
स्यात् । क्षणिकत्वादुत्पत्त्यनन्तरविनाशित्वात् क्रिया कर्म कुतः सम्भवति !
उत्पत्त्यनन्तरं स्थितौ हि कर्म कुर्यात् । सा च क्षणिकस्य नास्तीति न
तेनोपकारोऽपि ।
वस्तुभूतसामान्यवादिनोऽपि व्यक्तीनां तुल्ये भेदे परस्परमेकार्थकरणादिकया
यथा प्रत्यासत्त्या क्वचिद् व्यक्तौ शाबलेयबाहुलेययोर्जातिः प्रसर्पति,
नान्यत्र कर्कादौ । सैव प्रत्यासत्तिरभिन्नस्य शब्दज्ञानस्य निबन्धनमस्तु,
किं प्रमाणान्तरबाधितजातिस्वीकारेण !
सांख्याः प्राहुः—यदि निवृत्तिं विजातीयव्यवच्छेदं विहाय भावानां
सत्त्वरजस्तमःसाम्यावस्थास्वभावप्रकृत्यात्मनाऽद्वय एकरूपोऽन्वयोऽपरो नास्ति,
तदेकस्य कार्यमङ्कुरोऽन्यस्य क्षित्यादेर्न स्यात् ; बीजक्षित्यादीनामत्यन्त-
भेदतः । अङ्कुरकारकं यद् रूपं बीजस्य, तच्चेत् क्षित्यादेर्नास्ति, न स्यादसौ
तत्कारकः, अस्तित्वे चैकरूपान्वयः ?
१. अतिशये वा ह्यप्यस्य—रा० ।