प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३०८ प्रमाणवार्त्तिके [ सामान्य-
यद्येकात्मतयानेकः कार्यस्यैकस्य कारकः ॥ १६४ ॥
आत्मैकत्रापि वास्तीति व्यर्थाः स्युः सहकारिणः ।
नापैत्यभिन्नं तद् रूपं विशेषाः खल्वपायिनः ॥ १६५ ॥
एकापाये फलाभावाद् विशेषेभ्यस्तदुद्भवः ।
स पारमार्थिको भावो य एवार्थक्रियाक्षमः ॥ १६६ ॥
स च नान्वेति, योऽन्वेति न तस्मात् कार्यसम्भवः ।
तेनात्मनापि¹ भेदे हि¹ हेतुः कश्चिन्न चापरः ॥ १६७ ॥
सिद्धान्तस्त्वाह—यद्येकात्मतयाऽनेको बीजसलिलादिः कार्यस्याङ्कुर-
स्यैकस्य कारकः, तदाङ्कुरकारक आत्माऽनुयायी । एकत्रापि बीजेऽन्यत्र
वास्तीति व्यर्थाः सहकारिणः स्युः; एकत्र विद्यमानेनैव तेनात्मना
कार्योत्पत्तेः ।
सहकारिणामभावेऽपि बीजसत्त्वेऽभिन्नं तत् प्रधानं कर्तृरूपं नापैति;
नित्यत्वात् । व्यक्तिसत्त्वाच्च विशेषाः खलु नूनमपायिनः, न प्रधानम्; एकस्य
सहकारिणो विशेषस्यापायेऽपि फलस्याभावात् । विशेषेभ्यस्तस्य कार्यस्य
उद्भवो निश्चीयते; न प्रधानात् । विशेषस्यान्वयव्यतिरेकानुविधानात्, सामान्यस्य
विपर्ययात् ।
स एव पारमार्थिको भावो योऽर्थक्रियाक्षमः । स च विशेषोऽर्थ-
क्रियाक्षमो नान्वेति; परस्परं भेदात् । योऽन्वेति प्रधानाख्यो भावः, न
तस्मात् कार्यस्य सम्भवः ।
यद्येकरूपाननुगमः, तदा विशेषेष्वपि केचिज्जनयन्ति, नापर इति कुतोऽयं
विभागः ? इत्याह—येनैकरूपान्वये सहकारिवैकल्यप्रसङ्गः, तेन कारणेनात्मना
स्वरूपेण बीजजलशिलानलादीनां भेदेऽपि कश्चित् क्षितिसलिलबीजादिरङ्कुरस्य
हेतुर्न चापरः शिलानलादिः; हि यस्मात् स्वभावोऽयमङ्कुरजननशक्तः,
तदितरश्च प्रमाणदृष्टः । बीजादीनां शिलादीनाञ्च नात्र पर्यनुयोगावतारः । कुत
उत्पन्न इति चेत् ? स्वस्वहेतोः । सोऽपि कस्मात् तज्जनक इति चेत् ? स्वहेतोः ।
१-१. तेनात्मना भिन्नमपि—पाठा० ।