प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

६ प्रमाणवार्त्तिके
मीमांसकमतखण्डनम्
स्वरूपस्य स्वतो गतिः ॥ ६ ॥
प्रामाण्यं व्यवहारेण;
बाधकारणदोषज्ञानाभ्यां क्वचित् तदपोद्यते, यथा—शुक्तिकायां रजतज्ञाने,
चन्द्रद्वयदर्शने वा । तच्चेदमयुक्तम् ; यतः—स्वरूपस्य स्वतो गतिः, न
प्रामाण्यस्य । स्वतो हि प्रामाण्यस्याभिव्यक्तिर्वक्तव्या, न तूत्पत्तिः; ज्ञानात्मभूतस्य
स्वस्मादुत्पत्तिविरोधात् । यदि च स्वतोऽबाधितत्वं प्रामाण्यमभिव्यक्त्या व्यवस्था-
पितम् , न तस्य बाधकानां सहस्रेणापि बाधो युक्तः । अथ सम्भवति बाधके
बाधकादर्शनं यत्र, तत्राबाधितत्वमपोद्यते¹ बाधकदर्शनेन ? एवं तर्हि बाधका-
दर्शनान्नाबाधितत्वम् , किं तर्हि ? बाधकाभावात् । तस्य चादर्शनादन्यत्र
साधनम् । तच्चेदसाधनम्, नाबाधितत्वं नाम प्रामाण्यम्, नाप्यस्य स्वतः सिद्धिः ।
अथ² प्रथमं बाधकादर्शनात् प्रसक्तमबाधितत्वं बाधदर्शनादपोद्यत इति ? किमत्रा-
युक्तम् ! ईदृश एव बाध्यबाधकभावः सर्वतः ॥
कीदृशोऽत्र प्रसङ्गार्थः ? किं सत्त्वम् ? उत सत्त्वनिश्चयः ? सम्भावनामात्रं
वा ? तत्र न तावदनयोः पक्षयोरपवादो युक्तः; सतः केनचिदपि बाधितुम-
शक्यत्वात् । अन्येऽपि न स्वतोऽबाधितत्वनिश्चयः; तद्विरुद्धत्वात् सम्भावनायाः ।
अनिश्चितमेव तत्राबाधितत्वं कथमन्यथोत्पद्यत इति चेत् ? न; तर्हि स्वतः-
प्रामाण्यनिश्चय इति यत्रापि बाधदर्शनं नास्ति तत्राप्यनाश्वास एव । एवं च
बाध्यबाधकभावः सदसत्तापक्षयोरसङ्गतो वेदितव्यः ॥ ६ ॥
यदि स्वरूपमात्रं स्वतो गम्यते, न प्रामाण्यम्, कथं तर्हि तदवगम्यम् ?
इत्याह—प्रामाण्यं व्यवहारेण अर्थक्रियाज्ञानेन । यस्य साधनज्ञानस्य तादा-
त्म्यादनुभूतेऽपि प्रामाण्ये साशङ्का व्यवहर्त्तारोऽनभ्यासवशादनुत्पन्नानुरूपनिश्चयाः,
तत्रार्थक्रियाज्ञानेन प्रामाण्यनिश्चयः । अन्यत्र तु विभ्रमशङ्कासङ्कोचादुत्पत्तावेव
स्वरूपस्य प्रामाण्यस्य स्वतो गतिरित्युक्तम् ।
१. ०मपोह्यते—इत्युचितः पाठः । एवमग्रेऽपि ।
२. अतः—रा० ।