प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३०३
अञ्जनादेरिव व्यक्तेः संस्कारो नेन्द्रियस्य¹ च¹ ॥ १४८ ॥
प्रतिपत्तेरभिन्नत्वात्² तद्भावाभावकालयोः ।
व्यञ्जकस्य च जातीनां जातिमत्ता यदीष्यते ॥ १४९ ॥
प्राप्तो गोत्वादिना तद्वान् प्रदीपादिः प्रकाशकः ।
व्यक्तेरन्याथ वानन्या येषां जातिस्तु विद्यते ॥ १५० ॥
तेषां व्यक्तिष्वपूर्वासु कथं सामान्यबुद्धयः ।
एकत्र तत्ततोऽन्यत्र³ दर्शनासम्भवात् सतः ॥ १५१ ॥
अनन्यत्वेऽन्वयाभावादन्यत्वेऽप्यनपाश्रयात् ।
अथ न सामान्यस्य संस्काराद् व्यक्तिर्व्यञ्जिका, किन्त्विन्द्रियस्य, अञ्जनवद् ?
इत्याह—अञ्जनादेरिवेन्द्रियस्य न संस्कारो व्यक्तेः सकाशात्; तत्प्रतिपत्ते-
स्तस्या व्यक्तेर्भावाभावकालयोरभिन्नत्वात् । न हि यथेन्द्रियस्याञ्जनसंस्कार-
भावाभावयोरर्थप्रतिपत्तेः स्पष्टास्पष्टलक्षणो विशेषः, तथा व्यक्तिभावाभावकालयोः
सामान्यप्रतीतेः; सर्वदा तुल्याकारत्वात् तस्याः ॥
किञ्च—व्यञ्जकस्य विशेषस्य जातीनां जातिमत्ता यदीष्यते, तदा
गोत्वादिना सामान्येन प्रदीपादिस्तस्य प्रकाशकः तद्वान् सामान्यवान्
प्राप्तः; व्यञ्जकलक्षणत्वात् तद्गतः । तस्मान्न वृत्तिरभिव्यक्तिरपि । तत् कथमेक-
वृत्तेरनेकोऽप्येकशब्दवान् स्यात् !
किञ्च—व्यक्तेरन्या, अथ वाऽनन्या अव्यतिरिक्ता येषां वैशेषिक-
सांख्यादीनां जातिर्विद्यते एवेति मतम्, तेषां मते व्यक्तिष्वपूर्वासु कथं
सामान्यबुद्धयः स्युः ।
तथा हि—अनन्यत्वे एकत्र व्यक्तौ तदात्मनः सतः सामान्यस्यान्यत्र
व्यक्त्यन्तरेऽन्वयाभावात् दर्शनासम्भवात् कथं सामान्यबुद्धिः ! अन्यत्वेऽपि
जातेरनपाश्रयादुक्तयुक्त्याऽश्रयत्वाभावात् न व्यक्तिष्वपूर्वासु तन्निबन्धना
धीः स्यात् ।
१-१. ऽक्षस्य न भवेत्—रा० । २. तत्प्रतिपत्ते०—रा० ।
३. दृष्टस्यान्यत्र—रा० ।