प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३०२ प्रमाणवार्त्तिके [ सामान्य-
न स्थितिः साप्युक्तैव भेदाभेदविवेचने ।
विज्ञानोत्पत्तियोग्यत्वादात्मन्यन्यानुरोधि यत् ॥ १४६ ॥
तद् व्यङ्ग्यं योग्यतायाश्च कारणं कारकं मतम् ।
प्रागेवास्य च योग्यत्वे तदपेक्षा न युज्यते ॥ १४७ ॥
सामान्यस्याविकार्यस्य तत्सामान्यवतः कुतः ।
कुर्वन् विशेष आधारः स्याद् ? इत्याह--तस्य विशेषस्याभावेऽप्यवस्थितेः ॥
१४१-१४५ ॥
न स्थितिविशेषात् सामान्यस्य स्वरूपातिरिक्ताया स्थितेर्निष्क्रियत्वेना-
भावात् स्वरूपस्थितिः । तच्च प्रत्येकं व्यक्त्यपायेऽप्यस्तीति नासौ ततः । अस्तु वा
स्थितिः, साप्युक्तैव भेदाभेदविवेचने क्रियमाणे । तथा हि--आश्रयहेतुका
स्थितिः सामान्याद्भिन्ना ? अभिन्ना वा स्यात् ? भिन्ना चेत् ; तस्याः कारणत्वा-
दाश्रयः स्यात् । न तु सामान्यस्य स्थितिः; सम्बन्धात् । सामान्यस्यापि चेद्;
भेदे सति कोऽनयोः सम्बन्धः ! न कार्यकारणभावः; स्थितेराश्रयादुत्पत्तेः ।
सामान्यादुत्पत्तौ वा न व्यक्तिराधारः स्यात्; स्थितिहेतुत्वाभावात् । सामान्यं च
नित्यत्वादकार्यमेव । न चान्यः सम्बन्धोऽस्ति; निराकरणात् । एवं गमनप्रतिबन्धा-
दिष्वपि वाच्यम् ।
तदेवं न तावदाधेयता वृत्तिः । व्यक्तिरपि न युक्ता । यत् स्वरूपेण
स्थितमेव सामान्यं स्वविषयविज्ञानोत्पत्तियोग्यत्वादात्मन्यन्यानुरोधि परा-
पेक्षं तद् व्यङ्ग्यमुच्यते । यच्च योग्यतायाः स्वरूपभूतायाः कारकम्, तत्
कारणं मतम् । व्यतिरिक्तयोग्यताकरणे तु न स्यात् सामान्यस्योपलब्धिः;
उपलब्धायोग्यस्वभावत्वात् । योग्यतासम्बन्धेऽप्यनुपलभ्यस्वभावानपायात् तदवस्थो-
ऽनुपलम्भः ।
अथ व्यञ्जकाभिमतैर्विशेषैर्न योग्यता क्रियते, तदा सा प्रागेवास्तीति स्यात् ।
तथा च प्रागेवास्य योग्यत्वे तदपेक्षा व्यञ्जकापेक्षा न युज्यते ॥१४६-१४७॥
तत् तस्मात् सामान्यवतो विशेषस्य सकाशात् सामान्यस्याविकार्यस्य
व्यक्तिरपि कुतः सम्भवति !