प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः २८५
यत्रास्ति¹ वस्तुसम्बन्धो¹ यथोक्तानुमितौ यथा ।
नान्यत्र भ्रान्तिसाम्येऽपि दीपतेजो मणौ यथा ॥ ८१ ॥
तत्रैककार्योऽनेकोऽपि² तदकार्यान्यताश्रयैः ।
एकत्वेनाभिधाज्ञानैः² व्यवहारः प्रतार्यते ॥ ८२ ॥
ततोऽनेककृदेकोऽपि³ तद्भावपरिदीपने³ ।
अतत्कार्यार्थभेदेन नानाधर्मा⁴ प्रतीयते ॥ ८३ ॥
यत्र व्यवहारे वस्तुनः सम्बन्धः परम्परया तदुत्पत्तेरस्ति यथोक्तानु-
मितौ यादृशी साध्यप्रतिबद्धकार्यस्वभावानुपलम्भलिङ्गजानुमितिरुक्ता, तत्र यथा
परम्परया वस्तुसम्बन्धाद् वस्तुप्राप्तिः, नान्यत्र भ्रान्तिसाम्येऽपि दीपतेजो मणौ
यथा । कुञ्चिकाविवरदेशस्थे दीपतेजसि भ्रान्त्या समारोपिते मणौ परम्परयापि
वस्तुसम्बन्धाभावान्न प्राप्तिः । एवं यद्यपि सर्वस्य विकल्पस्य स्वप्रतिभासेऽनर्थे-
ऽर्थाध्यवसायेन वृत्तेर्भ्रान्तत्वम्, तथापि यो वस्तुसम्बन्धवान् स तत्प्रापकः, नेतर
इति युक्तो विभागः ॥ ८१ ॥
ननु यदि ज्ञाननिविष्टाना मर्थानां सामर्थ्यादिव्यवहारः, तदा बाह्येषु स न
स्याद् ? इत्याह—तत्र गवाश्वादिव्यक्तिषु मध्येऽनेकोऽपि शाबलेयबाहुलेयादिरेक-
मभेदावसायादिकार्यं यस्य ज्ञानाभिधानैः, कीदृशैः ? तद्वाहाद्यकार्यं कार्यं न भवति
येषां कर्कादीनां तेभ्योऽन्यतां तद्व्यवच्छेदः स आश्रयो विषयो येषां तैरेकत्वेन
व्यवहारः प्रतार्यते प्राप्यते । शाबलेयादिर्विजातीयव्यावृत्तौ व्यावृत्त्याश्रयैः शब्द-
ज्ञानैरेकत्वेन व्यवह्रियते इत्यर्थः ॥ ८२ ॥
ततश्चैकोऽपि दीपादिरालोकान्धकारापनयनवर्तिदाहाद्यनेककार्यकृत् तद्-
भावस्यानेककार्यकारित्वस्य परिदीपननिमित्तमतत्कार्यार्थेभ्य एकैककार्य-
समर्थेभ्यो भेदेन व्यवच्छेदेन नानाधर्मा प्रतीयते शब्दविकल्पैः । यथा—
१-१. वस्तुलाभाश्रयो यत्र—रा० ।
२-२. तत्रानेकोऽपि कार्यैका न तत्कार्यपराश्रयैः ।
ज्ञानाभिधानैरेकत्वात्—रा० ।
३-३. ततश्चैकोऽप्यनेककृत् तद्भावपरिदीपनात्—रा० ।
४. नानाधर्मः—रा० । एवं वृत्तावपि ।