प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२८४ प्रमाणवार्त्तिके [ सामान्य-
व्यावृत्तमिव निस्तत्त्वं परीक्षानङ्गभावतः ॥ ७७ ॥
अर्था ज्ञाननिविष्टास्त एवं व्यावृत्तरूपकाः ।
अभिन्ना¹ इव चाभान्ति¹ व्यावृत्ताः पुनरन्यतः ॥ ७८ ॥
त एव तेषां सामान्यसमानाधारगोचरैः ।
ज्ञानाभिधानैर्मिथ्यार्थो² व्यवहारः² प्रतन्यते ॥ ७९ ॥
स च सर्वः पदार्थानामन्योन्याभावसंश्रयः ।
तेनान्यापोहविषयो वस्तुलाभस्य³ चाश्रयः³ ॥ ८० ॥
व्यावृत्तवस्त्वभेदेन निश्चयात् । न च तद्व्यावृत्तम्; गोरूपत्वप्रसङ्गात् । अत एव
निस्तत्त्वं निःस्वरूपम्; यथाभूतरूपतिरोधानेनान्यथाध्यवसायात् । तथा चाप-
रीक्षाया विचारस्यानङ्गभावदनाश्रयान्निस्तत्त्वम् । तत् द्विविधं त्वर्थो ज्ञानं वा । न
चैतत् तथा; यतः कारणात् तेन कल्पितेन सामान्यरूपेण तेऽर्था एकार्थक्रिया-
कारिणोऽतत्कार्येभ्यो व्यावृत्तस्वभावा ज्ञाननिविष्टा विकल्पबुद्ध्यारूढा अभिन्ना
इवाभान्त्युत्पलत्वादिना शब्दत्वादिना च ।
एतेन सामान्यव्यवस्थोक्ता । त एवैकजात्यवसिताऽन्यतोऽनीलात् नित्याच्च
‘नीलम्’ इत्यादिविकल्पाकारेण एकेन तत्कारिताव्यावृत्तरूपताध्यवसायविषयेण
विशेषिता व्यावृत्ता आभान्ति-नीलोत्पलमिति शब्दस्यानित्यत्वमिति ॥७७-७८॥
तेषामुभयव्यावृत्तिविशेषितानां विकल्पारूढानामर्थानां सामान्ययोर्विशेषण-
विशेष्यभूतयोः, धर्मधर्मिरूपयोश्च सामानाधिकरण्यं समानाधारः; भावप्रधान-
त्वान्निर्देशस्य, स गोचरो येषां तैर्ज्ञानाभिधानैर्विकल्पशब्दैर्विशेषणविशेष्य-
भावस्य धर्मिधर्मभावस्य व्यवहारो मिथ्यार्थः प्रतन्यते विस्तार्यते ॥ ७९ ॥
स च ज्ञानाभिधानलक्षणो विशेषणविशेष्यभावादिव्यवहारः सर्वः पदार्थानां
तदतत्कार्यकारिणामन्योन्यस्य इतरेतरस्याभावो व्यवच्छेदः संश्रयो विषयो
यस्य स तथा । तेन व्यवच्छेदविषयत्वेनान्यापोहविषयो व्यवस्थाप्यते ।
वस्तुनो लाभस्य प्राप्तेश्चाश्रयो निमित्तं स व्यवहारो भवति ॥ ८० ॥
१-१. तेनाभिन्न इवाभान्ति-पाठा० । २-२. ०नैर्व्यवहारो मिथ्यार्थः-रा० ।
३-३. तदतत्कार्यकारिणाम्-रा० ।